متا با ارائه طرحهای اشتراک برای اینستاگرام و فیسبوک که به کاربران اجازه میدهد با پرداخت ماهیانه تبلیغات را حذف کنند و به امکانات ویژه دسترسی پیدا کنند (بخوانید: متا آزمایش اشتراک پولی برای اینستاگرام، فیسبوک و واتساپ را آغاز میکند)، فقط یک روش جدید برای درآمدزایی ارائه نداده است. بلکه به گفته کارشناسان، این طرح نشاندهنده تغییر بنیادین در نگاه پلتفرمهای اجتماعی به رابطه خود با کاربران است، دیگر خبری از خدمات رایگان با پشتیبانی تبلیغات نیست و به تدریج داریم به سمت تجربههای چندلایه پیش میرویم که در آن، تعامل خود به یک کالای خریدنی تبدیل میشود.
طرح اشتراک متا که درحال حاضر در بعضی بازارهای اروپایی درحال اجرا است، شامل مرور بدون تبلیغ، کنترلهای حریم خصوصی پیشرفته و دسترسی زودهنگام به امکانات جدید در ازای پرداخت ماهیانه است. متا این را انتخاب بیشتر برای کاربران معرفی میکند، اما منتقدان میگویند این طرح یک سیستم دوطبقه ایجاد میکند: افرادی که میتوانند پول پرداخت کنند، تجربه بهتری دارند و بقیه همچنان زیر بمباران تبلیغات تهاجمیتر و دستکاری الگوریتمی میمانند.
دکتر النا مارتینز، پژوهشگر رسانههای دیجیتال در دانشگاه آمستردام، میگوید: « این فقط حذف تبلیغات نیست، بلکه فرآیند عادیسازی این ایده است که امکانات اولیه یک پلتفرم، مثل نمایش پستها به ترتیب زمانی، باید به یک سرویس پولی و لاکچری تبدیل شود.» متا این طرح را در شرایطی اجرا میکند که از چند جبهه از جمله کاهش تعامل در میان کاربران جوان، نظارتهای سختگیرانه اروپا بر نحوه استفاده از دادهها، و رقابت از سوی پلتفرمهای جدید مثل تیکتاک و تردز تحت فشار است. درآمد حاصل از اشتراک میتواند کمبود ناشی از محدودیتهای تبلیغاتی یا مهاجرت کاربران را جبران کند.
با این حال، تحلیلگران صنعت فناوری شک دارند که کاربران واقعاً برای دسترسی به شبکههای اجتماعی هزینه پرداخت کنند، آن هم زمانی که رقبای رایگان فراوان هستند. مارکوس چن، تحلیلگر فناوری، میگوید: «خطری که متا را تهدید میکند این است که با این قیمتگذاری، خودش را از بازار انبوه حذف کند. نیروی اصلی شبکههای اجتماعی همان ارتباط میان کاربران است؛ هرچه تعداد کاربران بیشتر باشد، ارزش پلتفرم هم بالاتر میرود. اگر کاربران پرداختکننده به اقلیت کوچکی تبدیل شوند، ارزش اصلی پلتفرم تضعیف میشود.»
فراتر از پیامدهای اقتصادی، طرح اشتراک سوالات بیشتری را درباره آینده فضاهای عمومی دیجیتال مطرح میکند. اگر امکانات پلتفرمهای بزرگ فقط در ازای پرداخت پول در دسترس قرار بگیرد، آیا نباید نگران این باشیم که فضای گفتوگوی آنلاین بر اساس خطوط اقتصادی و طبقاتی از هم جدا شود؟ آیا این روند میتواند زوال شبکههای اجتماعی را به عنوان یک عرصه فرهنگی همگانی تسریع کند؟
متا آمار دقیقی از تعداد مشترکین خود منتشر نکرده است، اما گزارشهای اولیه نشان میدهد استقبال از این طرح تاکنون چندان چشمگیر نبوده است. این شرکت تأکید میکند که نسخه رایگان و پشتیبانیشده با تبلیغات همچنان قوی باقی میماند و اشتراک فقط یک گزینه اضافی برای کسانی است که میخواهند تجربه بهتری داشته باشند.
با این حال، به نظر میرسد روند دریافت پول در ازای تعامل کاربران، چه از طریق اشتراک، چه ریزپرداختها یا تقسیم درآمد با تولیدکنندگان محتوا، در سراسر صنعت ادامه پیدا کند. همانطور که یکی از مدیران ارشد یک پلتفرم گفته است: «دوران شبکههای اجتماعی رایگان همیشه موقتی بود. هیچ وقت این سؤال مطرح نبود که اصلاً از کاربران پول بگیریم یا نه؛ سؤال این بود که چطور این کار را انجام بدهیم.»
