تصور اینکه انسانهای عصر یخبندان هم به دنبال تجربه مواد تغییردهنده ذهن بودهاند، شاید عجیب به نظر برسد، اما یک پژوهش جدید در اندونزی شواهدی پیدا کرده که میتواند تاریخ مصرف مواد روانفعال توسط انسان را هزاران سال عقب ببرد. پژوهشگران میگویند برخی انسانهای شکارچی-گردآورنده در جزیره سولاوسی ممکن است تا ۲۵ هزار سال پیش از دانههای گیاه فوفل برای اثرات روانفعال آن استفاده میکردهاند.
ماجرا از بررسی بقایای بسیار نادر دو انسان باستانی آغاز شد. یکی از این افراد در فاصله حدود ۲۵ هزار تا ۱۶ هزار سال پیش زندگی میکرد و فرد دیگر حدود ۷۶۰۰ تا ۶۳۰۰ سال پیش میزیسته است. هر دو اسکلت در سولاوسی اندونزی کشف شدهاند و دندانهایشان الگوی فرسایش غیرمعمولی داشته است.
پژوهشگران متوجه شدند روی دندانهای این افراد شیارهای عمیق و گردی وجود دارد؛ شیارهایی که با فرسایش معمول دندان تفاوت داشت. بررسیها نشان داد این الگو احتمالاً نتیجه قرار دادن مداوم یک جسم سخت و گرد در دهان بوده است. دانشمندان سپس احتمال دادند که این افراد دانههای سخت فوفل را برای مدت طولانی در دهان نگه میداشتند و میمکیدند.
اما بخش مهمتر زمانی مشخص شد که دانشمندان سراغ آزمایشهای شیمیایی رفتند. آنها دریافتند در بافت دندان این افراد آرکولین (Arecoline) وجود دارد؛ ترکیبی روانفعال که بهطور طبیعی در دانههای گیاه Areca catechu یا همان فوفل یافت میشود. این شواهد، فرضیه مصرف فوفل را بسیار تقویت کرد.
دانشمندان حتی آزمایش کردند که آیا مکیدن خود دانه فوفل، بدون روشهای آمادهسازی امروزی، میتواند ترکیب روانفعال آزاد کند یا نه. نتیجه نشان داد تماس دانه با بزاق مصنوعی میتواند مقدار کافی آرکولین آزاد کند تا اثر فیزیولوژیک داشته باشد و بر عملکرد مغز تأثیر بگذارد؛ هرچند اثر آن احتمالاً از روش مصرف امروزی ضعیفتر بوده است.
فوفل امروزه نیز در بخشهایی از آسیا و اقیانوس آرام مصرف میشود. مصرف سنتی آن معمولاً شامل ترکیب دانه با آهک و مواد دیگر است و آرکولین موجود در آن میتواند باعث افزایش هوشیاری و احساس سرخوشی شود. دانشگاه گریفیتس میگوید فوفل امروزه یکی از پرمصرفترین مواد روانفعال جهان است.
اما چرا انسانهای آن دوره چنین چیزی را مصرف میکردند؟ پژوهشگران یک احتمال جالب مطرح کردهاند: دنداندرد. آرکولین میتواند خاصیت بیحسکننده و ضددرد داشته باشد و ممکن است انسانهای باستانی از مکیدن این دانهها برای کاهش درد دهان استفاده کرده باشند. مشکل اینجا بود که ادامه این عادت، خود دندانها را بهشدت فرسوده میکرد.
در برخی موارد فرسایش آنقدر شدید بوده که بخش داخلی دندان و پالپ در معرض محیط قرار گرفته است؛ وضعیتی که میتوانسته درد شدید، مشکل در غذا خوردن و خطر عفونت مزمن ایجاد کند. به بیان ساده، چیزی که احتمالاً برای کاهش درد استفاده میشد، در صورت مصرف طولانیمدت میتوانست مشکل دندان را بدتر کند و یک چرخه دردناک ایجاد شود.
اهمیت این کشف فقط در قدمت آن نیست. پیش از این، شواهد شناختهشده از مصرف مواد روانفعال انسان معمولاً به دورههای بسیار جدیدتر نسبت داده میشد؛ برای مثال مصرف نوشیدنیهای تخمیری حدود ۱۳ هزار سال پیش در خاورمیانه. پژوهش جدید نشان میدهد استفاده مداوم از یک ماده گیاهی روانفعال احتمالاً هزاران سال پیش از آغاز کشاورزی وجود داشته است.
البته عنوان «اولین مصرفکننده مواد مخدر جهان» را باید با احتیاط به کار برد. خود پژوهشگران میگویند این یافته ممکن است قدیمیترین شواهد شناختهشده از مصرف مواد روانفعال توسط انسان باشد؛ بنابراین نمیتوان با اطمینان گفت این افراد اولین انسانهایی بودهاند که چنین موادی را مصرف کردهاند. آنچه اکنون در اختیار دانشمندان قرار دارد، قدیمیترین شواهد قابل شناسایی از این نوع رفتار است.
این مطالعه تصویر جالبتری از زندگی انسانهای عصر یخبندان ارائه میدهد؛ انسانهایی که فقط برای بقا شکار نمیکردند، بلکه احتمالاً گیاهان مختلف را آزمایش میکردند، خواص دارویی آنها را میشناختند و حتی از اثرات تغییردهنده ذهن برخی گیاهان بهره میبردند. پژوهشگران معتقدند این یافته میتواند نشان دهد برخی عادتهای مرتبط با مصرف مواد روانفعال، ریشهای بسیار قدیمیتر از آن چیزی دارند که تصور میکردیم.
