کشف DNA انسان باستانی برای نخستین بار روی نقاشی‌های یک غار

پژوهشگران برای نخستین بار موفق شده‌اند DNA انسان‌های باستانی را در یک نقاشی پیشاتاریخی روی دیواره‌های غار شناسایی کنند.

بر اساس نتایج یک پژوهش تازه که روی چندین غار در اسپانیا و پرتغال انجام شده، DNA انسان‌های باستانی می‌تواند هزاران سال روی دیواره‌های غار و نقاشی‌های صخره‌ای باقی بماند. این کشف مسیرهای کاملاً جدیدی را برای شناخت انسان‌های دوران پیشاتاریخ باز می‌کند و شاید بتواند مشخص کند که آیا نئاندرتال‌ها نیز در خلق نقاشی‌های غاری نقش داشته‌اند یا خیر.

ژنوویو فون پتزینگر از دانشگاه Witwatersrand در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی می‌گوید این کشف آغازگر دوره‌ای تازه در پژوهش‌های باستان‌شناسی است. او معتقد است اکنون این احتمال به وجود آمده که بتوان روزی خود هنرمندان و افرادی را که این آثار را خلق کرده‌اند شناسایی کرد و این موضوع اتفاقی شگفت‌انگیز به شمار می‌رود.

در فاصله سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، گروهی از پژوهشگران پروژه فرست آرت، که بر تعیین قدمت قدیمی‌ترین نقاشی‌های غاری تمرکز دارد، از ۱۱ غار در اسپانیا و پرتغال که دارای آثار هنری صخره‌ای بودند نمونه‌برداری کردند. بیشتر این آثار شامل اشکال ساده‌ای مانند مثلث‌ها، نقطه‌ها و نقش دست بودند که با رنگدانه سرخ اُخرایی ایجاد شده‌اند و قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده از نقاشی‌های غاری محسوب می‌شوند. پژوهشگران برای انجام بررسی‌ها، مقدار بسیار اندکی از رنگ را برداشتند و همچنین لایه‌ای از کلسیت را که در اثر رسوب آب روی دیواره‌های غار شکل گرفته بود، جدا کردند.

از آنجا که بسیاری از این نقاشی‌ها با پاشیدن رنگ از دهان یا استفاده مستقیم از دست و انگشتان ایجاد شده‌اند، پژوهشگران بررسی کردند که آیا اثری از DNA هنرمندان روی این سطوح باقی مانده یا خیر. حدود یک دهه است که دانشمندان می‌دانند DNA انسان‌های باستانی می‌تواند در رسوبات کف غارها حفظ شود، اما تا پیش از این هیچ‌گاه چنین ماده ژنتیکی روی دیواره‌های غار شناسایی نشده بود.

بیشتر بخوانید: بررسی DNA پیرترین انسان جهان، سرنخ‌هایی درباره طول عمر زیاد او آشکار کرد

اکنون این وضعیت تغییر کرده است. پژوهشگران موفق شدند در بخشی از نقاشی‌های قرمز غار اسکورال در پرتغال که شکلی شبیه به نقطه‌ویرگول دارند، DNA باستانی انسان را پیدا کنند. آلبا بوسومس مسا از مؤسسه ماکس پلانک برای انسان‌شناسی فرگشتی در شهر لایپزیگ آلمان می‌گوید این کشف یک غافلگیری خوشایند بود. به گفته او، این نخستین بار است که DNA انسان‌های باستانی روی دیواره غار پیدا می‌شود. با این حال هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت که این DNA متعلق به همان فردی است که نقاشی را خلق کرده، زیرا ممکن است شخص دیگری بعدها به آن دست زده باشد یا حتی هنگام حضور در غار به طور اتفاقی ذرات زیستی خود را روی آن باقی گذاشته باشد.

با وجود این، چنین یافته‌ای راه را برای شناسایی افرادی که این نقاشی‌ها را خلق کرده‌اند هموار می‌کند. هیپولیتو کولادو خیرالدو، باستان‌شناس محلی در اسپانیا، می‌گوید اکنون دیواره‌های غارها مانند صفحه‌های یک کتاب خالی هستند که به تدریج می‌توان آن‌ها را با کشفیات تازه پر کرد.

پژوهشگران با شگفتی دیگری نیز روبه‌رو شدند. آن‌ها برای مقایسه، از بخش‌هایی از دیواره غار که هیچ نقاشی‌ای روی آن وجود نداشت نیز نمونه برداشتند، اما در برخی از این نقاط هم DNA انسان‌های باستانی پیدا شد. احتمال می‌رود این آثار ژنتیکی متعلق به انسان‌هایی باشد که هزاران سال پیش هنگام ورود به غار، دیواره‌ها را لمس کرده‌اند. کولادو خیرالدو می‌گوید اعضای گروه از این نتیجه کاملاً شگفت‌زده شدند. این موضوع نشان می‌دهد که حتی دیواره‌های بدون نقاشی یا بدون آثار باستانی نیز می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره انسان‌های باستانی در خود حفظ کرده باشند.

علاوه بر این، بررسی‌ها نشان دادند DNA موجود روی دیواره غار اسکورال به احتمال زیاد در نتیجه تماس مستقیم انسان‌های باستانی با دیواره باقی مانده و از رسوبات کف غار به آن منتقل نشده است. دلیل این موضوع آن است که DNA موجود در رسوبات معمولاً با مواد ژنتیکی حیوانات مختلف مخلوط است، اما DNA یافت‌شده روی دیواره این غار فقط منشأ انسانی داشت.

بررسی DNA دیواره غار اطلاعات مهم دیگری نیز درباره صاحبان آن در اختیار پژوهشگران قرار داد. سه نمونه عمدتاً به زنان تعلق داشت و یک نمونه بیشتر مربوط به یک مرد بود. همچنین مشخص شد این افراد از نظر ژنتیکی بیشترین شباهت را با جمعیتی به نام شکارچی‌گردآورندگان غربی دارند که بین حدود ۵۲۰۰ تا ۱۷ هزار سال پیش زندگی می‌کردند.

بیشتر بخوانید: برای نخستین بار DNA داوینچی از آثار هنری استخراج شد

اگرچه مقدار DNA به‌دست‌آمده برای تعیین دقیق قدمت کافی نبود، اما پژوهشگران می‌دانند غار اسکورال حدود ۴ تا ۵ هزار سال پیش به طور کامل بسته شده. بنابراین احتمال زیادی وجود دارد که این DNA قدیمی‌تر از آن دوره باشد.

با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که این مطالعه تنها آغاز راه است. اوایل همین ماه، اعضای پروژه فرست آرت از جمله ژنوویو فون پتزینگر و هیپولیتو کولادو خیرالدو نمونه‌برداری گسترده‌ای را در چند غار دیگر اسپانیا انجام دادند. از جمله‌ی این غارها می‌توان به نرخا و آردالس اشاره کرد که برخی از آثار موجود در آن‌ها به نئاندرتال‌ها نسبت داده می‌شود، هرچند این موضوع همچنان محل بحث میان دانشمندان است. آلبا بوسومس مسا می‌گوید یکی از پرسش‌هایی که بیش از هر چیز علاقه دارد به آن پاسخ دهد این است که آیا نئاندرتال‌ها نیز واقعاً به خلق آثار هنری می‌پرداختند یا خیر.

فرانچسکو دریکو از دانشگاه بوردو فرانسه، معتقد است بررسی DNA موجود روی دیواره‌های غار می‌تواند راه‌های تازه‌ای برای شناخت انسان‌های باستانی و آثار هنری آن‌ها ایجاد کند. او می‌گوید اکنون می‌توان پرسش‌هایی مانند این را مطرح کرد که آیا هنرمندان زن بودند یا مرد یا هر دو، آیا نقاشی‌های یک بخش از غار توسط یک نفر کشیده شده یا چند هنرمند در آن نقش داشته‌اند و همچنین آیا می‌توان در نقاشی‌های بسیار قدیمی شبه‌جزیره ایبری DNA نئاندرتال یا در نقش دست‌های اندونزی DNA دنیسوواها را پیدا کرد. به گفته او، ظرفیت این روش بسیار گسترده است.

با این حال، DNA باستانی تنها در یکی از ۲۴ بخش نقاشی‌شده‌ای که نمونه‌برداری شدند پیدا شد و این موضوع نشان می‌دهد حفظ چنین ماده ژنتیکی احتمالاً بسیار نادر است. آلبا بوسومس مسا می‌گوید میزان موفقیت این روش در حال حاضر بسیار پایین است، اما انتظار می‌رود با بهبود شیوه‌های استخراج مقادیر بسیار اندک DNA از نمونه‌های غاری، احتمال موفقیت نیز افزایش پیدا کند.

هیپولیتو کولادو خیرالدو نسبت به آینده این فناوری بسیار خوش‌بین است و می‌گوید این روش امکان دستیابی به اطلاعات ارزشمند را بدون نیاز به حفاری فراهم می‌کند. او توضیح داد که هر حفاری ناگزیر بخشی از شواهد باستان‌شناسی را از بین می‌برد، اما کشف تازه این فرصت را ایجاد می‌کند که بدون انجام حفاری، داستان‌های کاملاً جدیدی از گذشته بازسازی شوند؛ داستان‌هایی که می‌توانند شناخت ما از انسان‌ها و جوامع باستانی را به شکل چشمگیری گسترش دهند.