تجربه خروج از بدن یکی از عجیبترین پدیدههایی است که برخی افراد هنگام خواب یا حتی در حالت بیداری گزارش میکنند. در این وضعیت، فرد ممکن است احساس کند از بدن خود جدا شده، در هوا شناور است یا از زاویهای بیرون از بدن خودش به محیط نگاه میکند. اکنون پژوهشی جدید نشان میدهد این تجربهها ممکن است با وضعیتی مرتبط باشند که در آن فعالیت مغز ویژگیهایی از خواب و بیداری را بهطور همزمان دارد.
محققان برای بررسی این پدیده، فعالیت مغزی ۳۵ داوطلب را در شرایط مختلف از جمله مراقبه و مراحل به خواب رفتن ثبت کردند. نتایج نشان داد برخی تجربههای غیرمعمول بدنی در زمانهایی رخ میدهند که مرز میان دو وضعیت هوشیاری چندان مشخص نیست. این یافته میتواند به درک بهتر سازوکار مغز در شکلگیری احساس تعلق به بدن کمک کند.
دانشمندان چگونه تجربه خروج از بدن را بررسی کردند؟
# گروهی از پژوهشگران به سرپرستی ترزا کامپیلو فرر (Teresa Campillo-Ferrer)، با استفاده از تجهیزات پیشرفته نوار مغزی، تجربههای غیرمعمول بدنی را در یک محیط کنترلشده بررسی کردند. این تجربهها که در پژوهش با عنوان Unusual Bodily Experiences یا UBE شناخته میشوند، شامل احساس شناور شدن، سقوط، چرخیدن، تغییر شکل بدن و حتی تصور جدا شدن از بدن هستند.
در این آزمایش، ۳۵ فرد سالم شرکت کردند که با تجربههایی مانند مراقبه یا رؤیای شفاف آشنایی داشتند. پژوهشگران برای ثبت فعالیت مغز از نوار مغزی با تراکم بالا (High-density EEG) استفاده کردند و همزمان اطلاعات دیگری از جمله حرکات چشم و فعالیت عضلات را نیز ثبت کردند.
پژوهشگران با استفاده از نوار مغزی، تغییرات فعالیت الکتریکی مغز را ثبت کردند. شرکتکنندگان تمرینهای مراقبه انجام میدادند و محققان با استفاده از تحریک نوری تلاش میکردند احتمال وقوع تجربههای غیرمعمول را هنگام به خواب رفتن افزایش دهند.
یکی از بخشهای جالب آزمایش، روش ثبت زمان وقوع این تجربهها بود. از شرکتکنندگان خواسته شد هرگاه احساس غیرمعمولی داشتند، چشمهای خود را به ترتیب به چپ، راست، چپ و راست حرکت دهند. پژوهشگران میتوانستند این الگوی حرکتی را حتی هنگام خواب تشخیص دهند و زمان تقریبی وقوع تجربه را با اطلاعات نوار مغزی تطبیق دهند.
از ۳۵ شرکتکننده، ۲۰ نفر تجربههای غیرمعمول داشتند
# نتایج آزمایش نشان داد از میان ۳۵ شرکتکننده، ۲۰ نفر در مجموع ۳۶ تجربه غیرمعمول بدنی را گزارش کردند. بیشتر این تجربهها هنگام مراقبه و در حالت بیداری رخ داده بودند؛ اما تعدادی نیز در زمان خواب REM، خواب غیر REM و لحظات کوتاه بیدار شدن از خواب ثبت شدند.
برخی شرکتکنندگان احساس میکردند در هوا شناور هستند، سقوط میکنند یا بدنشان در حال چرخیدن است؛ درحالیکه از نظر فیزیکی حرکت نمیکردند. گروهی دیگر از احساس لرزش، فشار یا لمس شدن توسط چیزی نامرئی صحبت کردند.
یکی از یافتههای مهم پژوهش این بود که در ۱۰ مورد، افراد مشخصاً احساس خروج از بدن یا قرار گرفتن در موقعیتی بالاتر از بدن فیزیکی خود را تجربه کرده بودند.
این نتایج نشان میدهد تجربههای غیرمعمول بدنی لزوماً به یک مرحله مشخص از خواب محدود نیستند و ممکن است در شرایط مختلفی از هوشیاری ظاهر شوند.
امواج مغزی چه چیزی درباره خروج از بدن نشان میدهند؟
# مهمترین بخش این پژوهش به تغییرات فعالیت الکتریکی مغز مربوط میشود. بررسی نوار مغزی نشان داد هنگام وقوع تجربههای غیرمعمول بدنی، میزان فعالیت امواج کندتر مغز، یعنی دلتا و تتا، کاهش پیدا میکند؛ در مقابل، فعالیت امواج سریعتر مانند بتا و گاما افزایش مییابد.
این تغییرات بهخصوص در نواحی گیجگاهی مغز (Temporal Regions) برجسته بودند. این نواحی در پردازش اطلاعات حسی و شکلگیری درک فرد از بدن خود نقش دارند.
نکته جالب این است که الگوی ثبتشده کاملاً شبیه خواب یا بیداری معمولی نبود. برخی ویژگیهای امواج مغزی به وضعیت خواب شباهت داشتند، درحالیکه بخش دیگری از فعالیتها به الگوی مغز در زمان بیداری نزدیک بودند.
پژوهشگران بر همین اساس احتمال میدهند تجربههایی مانند خروج از بدن در وضعیتهایی اتفاق بیفتند که مرز میان خواب و بیداری در فعالیت مغز کمرنگ شده است. البته این یافته به معنای اثبات خروج واقعی آگاهی از بدن نیست؛ بلکه ارتباط میان تجربه ذهنی افراد و الگوهای مشخص فعالیت مغزی را نشان میدهد.
ارتباط تجربه خروج از بدن با فلج خواب چیست؟
# فلج خواب یکی از شناختهشدهترین وضعیتهایی است که در آن مرز میان خواب و بیداری به شکل غیرمعمولی تغییر میکند. در این حالت، فرد ممکن است از نظر ذهنی بیدار باشد، اما بدنش همچنان برای مدتی در وضعیت بیحرکتی مرتبط با خواب باقی بماند.
برخی افراد هنگام فلج خواب، احساس حضور موجودی در اتاق، فشار روی قفسه سینه یا حتی جدا شدن از بدن را گزارش میکنند. این تجربهها ممکن است بسیار واقعی به نظر برسند، اما لزوماً نشاندهنده وقوع یک اتفاق فیزیکی در محیط نیستند.
پژوهش جدید نشان میدهد تجربههای غیرمعمول بدنی ممکن است با سازوکارهای عصبی مرتبط با این وضعیت همپوشانی داشته باشند. بااینحال، محققان هنوز نمیدانند آیا کل مغز در چنین لحظاتی وارد وضعیت میانی میشود یا بخشهای مختلف آن بهطور همزمان الگوهای متفاوتی از خواب و بیداری را نشان میدهند.
آیا علم میتواند راز خروج از بدن را توضیح دهد؟
# این پژوهش گام مهمی در بررسی علمی تجربههایی محسوب میشود که پیشتر بیشتر از زاویه گزارشهای شخصی و توصیفهای ذهنی مورد توجه قرار میگرفتند. استفاده از نوار مغزی و ثبت حرکات چشم به محققان اجازه داده است زمان وقوع تجربهها را با فعالیت مغز مقایسه کنند.
بااینحال، مطالعه محدودیتهایی نیز دارد. تعداد شرکتکنندگان فقط ۳۵ نفر بوده و پژوهشگران برای افزایش احتمال وقوع این تجربهها، افرادی را انتخاب کردهاند که با مراقبه یا رؤیای شفاف آشنایی داشتند. بنابراین نمیتوان نتایج را بدون بررسیهای بیشتر به تمام افراد تعمیم داد.
همچنین افزایش یا کاهش برخی امواج مغزی بهتنهایی ثابت نمیکند که دقیقاً چه سازوکاری باعث شکلگیری احساس خروج از بدن میشود. برای رسیدن به پاسخ قطعی، به پژوهشهای گستردهتر و بررسی دقیقتر ارتباط میان بخشهای مختلف مغز نیاز است.
این تحقیق با عنوان Facilitating Unusual Bodily Experiences and Out-of-Body Experiences Across Wakefulness and Sleep: A High-Density EEG and Neurophenomenology Study در ژورنال علمی Consciousness and Cognition منتشر شده است. نسخه آنلاین مقاله در ۱۱ فوریه ۲۰۲۶ منتشر شد و در شماره مارس همان سال این نشریه قرار گرفت.
۱. تجربه خروج از بدن چیست؟
حالتی است که فرد احساس میکند از بدن فیزیکی خود جدا شده و از موقعیتی خارج از بدن به محیط اطراف نگاه میکند یا در آن حرکت دارد.
۲. آیا تجربه خروج از بدن هنگام خواب اتفاق میافتد؟
بله. در پژوهش جدید، برخی شرکتکنندگان چنین تجربهای را هنگام خواب REM، خواب غیر REM و لحظات بیدار شدن گزارش کردند.
۳. آیا دانشمندان خروج واقعی روح از بدن را اثبات کردهاند؟
خیر. این پژوهش فقط ارتباط میان تجربههای ذهنی غیرمعمول و الگوهای فعالیت مغز را بررسی کرده و هیچ مدرکی برای خروج واقعی روح از بدن ارائه نمیدهد.