حتماً برایتان پیش آمده که هنگام شنیدن یک آهنگ، ناگهان لرزشی از پشت گردن تا ستون فقرات احساس کنید و موهای دستتان سیخ شود؛ حتی وقتی نه هوا سرد است و نه اتفاق ترسناکی افتاده. این پدیده که به آن «مورمور موسیقایی» یا Musical Chills می‌گویند، واکنشی واقعی در بدن است و دانشمندان ارتباط آن را با احساسات، فعالیت مغز و سیستم پاداش بررسی کرده‌اند.
یکی از توضیح‌های جالب این است که مغز هنگام شنیدن موسیقی دائماً حدس می‌زند نت بعدی، ریتم یا ادامه ملودی چگونه خواهد بود. وقتی آهنگ ناگهان اوج می‌گیرد، صدای ساز تازه‌ای وارد می‌شود یا ملودی برخلاف انتظار تغییر می‌کند، این پیش‌بینی به هم می‌ریزد. پژوهشگران دانشگاه رادبود هلند در گزارشی علمی در ژانویه ۲۰۲۶ توضیح دادند که همین غافلگیری‌های موسیقایی می‌توانند در ایجاد حس مورمور شدن نقش داشته باشند.
اما ارتباط این واکنش با ترس از کجا می‌آید؟ طبق یکی از فرضیه‌های مطرح‌شده در علوم اعصاب، مغز برای تشخیص خطر به تغییرات غیرمنتظره محیط حساس است. صدای ناگهانی یا افزایش تدریجی شدت موسیقی ممکن است برای لحظه‌ای سیستم هشدار مغز را فعال کند؛ با این تفاوت که در هنگام شنیدن یک آهنگ، معمولاً خطری واقعی وجود ندارد. این توضیح یک فرضیه علمی برای بخشی از واکنش بدن است، نه اینکه هر آهنگ هیجان‌انگیزی الزاماً مغز را به اشتباه بیندازد.
در این فرایند، سیستم عصبی سمپاتیک نیز نقش دارد؛ همان بخشی از سیستم عصبی خودکار که بدن را برای واکنش به موقعیت‌های تنش‌زا آماده می‌کند. تحریک ماهیچه‌های بسیار کوچکی که در کنار ریشه موها قرار دارند، باعث می‌شود موها کمی بالا بایستند و برجستگی‌های ریزی روی پوست ظاهر شود. این واکنش در گذشته تکاملی انسان احتمالاً به گرم نگه داشتن بدن و بزرگ‌تر نشان دادن جاندار در برابر تهدید کمک می‌کرد، اما امروزه ممکن است با ترس، هیجان یا تجربه هنری نیز همراه شود.
ماجرا فقط به هشدار و ترس ختم نمی‌شود. مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده‌اند که تجربه شدید و لذت‌بخش موسیقی با فعالیت بخش‌هایی از مغز مرتبط با پاداش، انگیزه و هیجان همراه است. در این شرایط، تغییرات ضربان قلب، تنفس و واکنش‌های بدنی نیز ممکن است رخ دهد. به همین دلیل، لحظه اوج یک قطعه موسیقی می‌تواند هم‌زمان احساس هیجان، آرامش و لذت ایجاد کند؛ واکنشی که گاهی با مورمور شدن پوست همراه می‌شود.
جالب اینکه همه افراد به یک اندازه چنین تجربه‌ای ندارند. پژوهشی منتشرشده در فوریه ۲۰۲۶ در مؤسسه روان‌زبان‌شناسی ماکس پلانک و مجله علمی PLOS Genetics نشان داد که تفاوت‌های خانوادگی و ژنتیکی در میزان تجربه «مورمور هنری» نقش دارند. این پژوهش با بررسی اطلاعات بیش از ۱۵ هزار نفر، برآورد کرد که حدود ۳۰ درصد از تفاوت‌های مشاهده‌شده در تجربه این واکنش با عوامل خانوادگی مرتبط است؛ بخشی از این اثر نیز به تفاوت‌های ژنتیکی مربوط می‌شود. با این حال، ژنتیک تنها عامل نیست و تجربه‌های شخصی و میزان درگیری عاطفی با هنر نیز اهمیت دارند.
پس اگر با شنیدن صدای خواننده محبوبتان یا رسیدن یک قطعه موسیقی به اوج، مو به تنتان سیخ می‌شود، این واکنش لزوماً نشانه ترس یا حساسیت غیرعادی نیست. بدن شما در حال پاسخ دادن به ترکیبی از صدا، انتظار، غافلگیری و احساسات است. دانشمندان هنوز در حال بررسی جزئیات این فرایند هستند، اما شواهد نشان می‌دهد که موسیقی می‌تواند شبکه‌هایی از مغز را درگیر کند که هم در پردازش هیجان و هم در تجربه لذت نقش دارند.
