آیا اینترنت ایران به وضعیت نرمال رسیده است؟

پس از روزهای طولانی قطع کامل اینترنت جهانی که از اواخر بهمن ۱۴۰۴ شروع شد و تا اوایل خرداد ۱۴۰۵ ادامه داشت، از حدود پنجم خرداد اتصال به اینترنت خارجی به صورت محدود و کنترل‌شده برگشته است. طبق اطلاعات سایت‌های نظارتی مثل Cloudflare Radar و NetBlocks، میزان ترافیک فعلی فقط حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد سطح معمولی قبل از اختلال است. یعنی اینترنت خارجی باز شده، اما هنوز خیلی محدود و کند عمل می‌کند.

ارزیابی کارشناسان نشان می‌دهد فناوری «بررسی عمیق بسته‌های داده» (DPI) پروتکل‌های قدیمی VPN را به راحتی شناسایی و مسدود می‌کند. پروتکل‌های پیشرفته‌تری مانند VLESS با Reality مقاوم‌ترند اما همچنان نیاز به به‌روزرسانی مداوم دارند.

مراکز داده و شرکت‌های بزرگ ارتباطی همچنان ترافیک کشور را مدیریت می‌کنند. بیشتر ترافیک از مسیر شرکت‌هایی مثل مخابرات ایران (TCI)، ایرانسل، آسیاتک، رسپینا و همراه اول رد می‌شود. بعضی مراکز داده داخلی مثل آسیاتک وضعیت بهتری برای سرویس‌های ایرانی دارند، اما برای سایت‌های خارجی مشکل‌دارند.

مراکز داده‌هایی مثل های‌وب، صفرویک، شاتل، امین قم و ایرانسل برای دسترسی به سرویس‌های خارجی اغلب کند یا قطع هستند. مراکز خارجی مثل Hetzner و OVH هم سرعت پایینی دارند یا گاهی کاملا کار نمی‌کنند.

آدرس‌دهی اینترنتی (IPv6) حدودا صفر است و تقریبا همه ترافیک روی سیستم قدیمی IPv4 فشرده می‌شود. این فشردگی یکی از دلایل اصلی کندی و ناپایداری اینترنت فعلی است.

در تاریخ ۲۶ خرداد ۱۴۰۵، فقط ۲ تا ۸ درصد ترافیک از گوشی‌های موبایل تأمین می‌شود و بیشتر کاربران به اینترنت خانگی (ثابت) و وای‌فای روی آورده‌اند. اینترنت موبایل به خاطر محدودیت‌های بیشتر، سرعت پایین‌تر در ساعات شلوغ و نوسانات شدید، کمتر پایدار است.

کیفیت کلی اینترنت بعد از بازگشایی، متوسط رو به پایین است. استفاده از پروتکل جدیدتر وب (HTTP/2) حدود ۸۸٫۷ درصد ترافیک را پوشش می‌دهد که پیشرفت خوبی است، اما کمتر از ۰٫۱ درصد از پروتکل مدرن‌تر (HTTP/3 مبتنی بر QUIC) استفاده می‌شود.

کارشناسان می‌گویند در شبکه‌هایی با تاخیر بالا و از دست رفتن بسته‌های داده (مثل اینترنت ایران)، HTTP/2 هنوز مشکل «مسدود شدن خط» در سطح TCP دارد و در شبکه‌های ناپایدار موبایل یا وای‌فای ضعیف‌تر عمل می‌کند. HTTP/3 این مشکل را بهتر حل می‌کند.

حجم بالای فایل‌های سایت‌ها، بهینه نبودن تصاویر و عناصر، و ضعف در سرعت بارگذاری اولیه صفحات.

محدود کردن پهنای باند (عرض باند) بین‌المللی و نوسانات روزانه، دلیل اصلی کندی هستند. صبح‌ها بهتر است، اما عصرها (ساعات پیک) سرعت خیلی افت می‌کند. فشرده‌سازی ترافیک روی IPv4، مسیرهای محدود بین مراکز داده و سیستم‌های پیشرفته نظارت (مثل DPI) هم تأثیر زیادی دارند.

امیر رشیدی، مدیر امنیت سایبری و حقوق دیجیتال در گروه میان (FilterWatch)، در تحلیل‌های خود تاکید کرده که این محدودیت‌ها بخشی از استراتژی کنترل دسترسی است و نه فقط مشکلات فنی.

سیستم «لیست سفید» باعث شده فقط سایت‌های ایرانی مثل آپارات، دیجی‌کالا، بله و سرویس‌های دولتی راحت در دسترس باشند. سایت‌های خارجی مثل گوگل، واتس‌اپ، اینستاگرام، چت‌جی‌پی‌تی و گیتهاب اغلب کند یا کاملا مسدود هستند.

بررسی‌ها و نظر کارشناسان نشان می‌دهد که فناوری Deep Packet Inspection (DPI) -یعنی بررسی عمیق بسته‌های داده- الگوهای ترافیک را دقیق شناسایی می‌کند. پروتکل‌های قدیمی مثل OpenVPN و WireGuard به راحتی تشخیص داده شده و مسدود یا کند می‌شوند.

دریک میچلسون، متخصص امنیت در Check Point، توضیح می‌دهد: «دولتها به راحتی آدرس سرورهای VPN را پیدا و بلاک می‌کنند... DPI پیشرفته باعث می‌شود شبکه خیلی غیرقابل اعتماد شود.»

پروتکل‌های پیشرفته‌تر مثل VLESS با Reality یا Hysteria 2 مقاوم‌ترند چون ترافیک را شبیه مرور معمولی نشان می‌دهند اما حتی این‌ها هم نیاز به به‌روزرسانی مداوم دارند.

اتصال به مراکز داده و اپراتورهای مختلف دلیل اصلی است. مثلاً آسیاتک گاهی مسیر بهتری نسبت به ایرانسل فراهم می‌کند.

قطعی طولانی و محدودیت‌ها باعث شده ربات‌های گوگل کمتر به سایت‌های ایرانی دسترسی داشته باشند و رتبه آن‌ها در جستجوهای جهانی پایین بیاید. در بازار هم اینستاگرام کاربران فعال، پست و لایک خیلی کمتری دارد و بسیاری کسب‌وکارهای آنلاین هنوز در حال جبران خسارت ۸۸ روز قطع هستند.

در نتیجه وضعیت اینترنت ایران در ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ هرچند نسبت به روزهای اول بازگشایی بهتر شده، اما همچنان تحت کنترل شدید، محدود و ناپایدار است. تمرکز روی زیرساخت‌های داخلی، محدود کردن پهنای باند خارجی و سیستم‌های نظارتی پیشرفته مثل DPI، چالش‌های اصلی کاربران و کسب‌وکارهای دیجیتال هستند.