چگونه زوال عقل را تشخیص بدهیم؟ از علائم اولیه تا جدیدترین روش‌های تشخیص

زوال عقل یکی از شایع‌ترین اختلالات شناختی در سالمندان است که می‌تواند حافظه، قدرت تصمیم‌گیری و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره را تحت تأثیر قرار دهد.

اگرچه آلزایمر مهم‌ترین علت این بیماری محسوب می‌شود، اما عوامل متعددی در بروز آن نقش دارند. متخصصان تأکید می‌کنند تشخیص زودهنگام و اصلاح سبک زندگی، مؤثرترین راهکار برای کاهش سرعت پیشرفت این بیماری است.

زوال عقل یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت در جهان امروز به شمار می‌رود؛ اختلالی که با کاهش تدریجی توانایی‌های شناختی، حافظه و قدرت تصمیم‌گیری، زندگی روزمره افراد را تحت تأثیر قرار می‌دهد. برخلاف تصور رایج، زوال عقل یک بیماری مستقل نیست، بلکه عنوانی کلی برای مجموعه‌ای از اختلالات مغزی است که عملکرد شناختی را مختل می‌کنند.

در پزشکی، این اختلال با عنوان «اختلال عصبی-شناختی عمده» (Major Neurocognitive Disorder) شناخته می‌شود و زمانی تشخیص داده می‌شود که توانایی تفکر، یادآوری، استدلال و انجام فعالیت‌های روزانه فرد به شکل محسوسی کاهش یافته باشد.

بیماری آلزایمر عامل حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد موارد زوال عقل است، اما تنها علت آن محسوب نمی‌شود. سکته مغزی و بیماری‌های عروقی، بیماری پارکینسون، هانتینگتون، HIV/AIDS، آسیب‌های مغزی و برخی بیماری‌های نادر نیز می‌توانند زمینه‌ساز این اختلال باشند.

بیشتر بخوانید: آلزایمر و زوال عقل؛ عوامل خطر و راهکارهای پیشگیرانه

در مقابل، برخی موارد زوال عقل منشأ قابل درمان دارند؛ از جمله کمبود ویتامین B۱۲، اختلالات تیروئید، افسردگی یا عوارض برخی داروها. به همین دلیل، متخصصان تأکید می‌کنند که تمامی موارد مشکوک باید توسط متخصص مغز و اعصاب بررسی و علت اصلی بیماری مشخص شود.

علائم این اختلال معمولاً به‌تدریج ظاهر می‌شوند و با گذشت زمان شدت می‌گیرند. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• فراموشی رویدادهای اخیر، نام افراد یا اطلاعات مهم

• کاهش توانایی تصمیم‌گیری و مدیریت امور روزمره

• سردرگمی نسبت به زمان، مکان یا مسیرهای آشنا

• دشواری در یافتن واژه مناسب یا دنبال کردن مکالمات

• تغییرات شخصیتی، اضطراب، افسردگی، تحریک‌پذیری یا گوشه‌گیری

فرآیند تشخیص معمولاً از پزشک عمومی آغاز می‌شود و در صورت نیاز، بیمار به متخصص مغز و اعصاب یا متخصص اختلالات شناختی ارجاع داده می‌شود.

پزشکان علاوه بر بررسی سوابق پزشکی بیمار و گفت‌وگو با اعضای خانواده، از آزمون‌های استاندارد شناختی مانند MMSE، MoCA، Mini-Cog، SAGE و آزمون طراحی ساعت استفاده می‌کنند.

همچنین در صورت نیاز، تصویربرداری با MRI یا سی‌تی‌اسکن برای بررسی آسیب‌های مغزی و آزمایش خون برای تشخیص بیماری‌های قابل درمان انجام می‌شود. در سال‌های اخیر نیز سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) آزمایش‌های نشانگرهای زیستی خون را برای کمک به تشخیص بیماری آلزایمر تأیید کرده است.

در برخی موارد خانوادگی با شروع زودهنگام، آزمایش‌های ژنتیکی نیز تجویز می‌شود، هرچند این آزمایش‌ها تنها احتمال ابتلا را نشان می‌دهند و به معنای ابتلای قطعی نیستند.

در حال حاضر درمان قطعی برای زوال عقل یا آلزایمر وجود ندارد، اما داروها، توان‌بخشی شناختی و اصلاح سبک زندگی می‌توانند روند پیشرفت بیماری را کندتر کرده و کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد رعایت برخی عادت‌های سالم می‌تواند خطر ابتلا به این بیماری را کاهش دهد. مهم‌ترین این توصیه‌ها عبارت‌اند از:

• انجام دست‌کم ۱۵۰ دقیقه ورزش هوازی در هفته

• تمرینات قدرتی دو بار در هفته

• انجام حرکات تعادلی و کششی مانند یوگا

• پیروی از رژیم غذایی مدیترانه‌ای یا MIND

• یادگیری مهارت‌های جدید و تمرین‌های ذهنی

• حفظ ارتباطات اجتماعی

• خواب باکیفیت به مدت ۷ تا ۸ ساعت در شب

• کنترل فشار خون، قند خون، کلسترول و اختلالات خواب

• چه عواملی خطر ابتلا را افزایش می‌دهند؟

متخصصان معتقدند بسیاری از عوامل خطر آلزایمر با عوامل خطر بیماری‌های قلبی مشترک هستند. استعمال دخانیات، رژیم غذایی ناسالم، کم‌تحرکی، فشار خون بالا، دیابت، کلسترول بالا و اختلالات خواب از مهم‌ترین عواملی هستند که احتمال ابتلا به زوال عقل را افزایش می‌دهند.

در بیماری آلزایمر، تجمع پروتئین‌های آمیلوئید و «تاو» به سلول‌های عصبی آسیب می‌زند، ارتباط میان نورون‌ها را مختل می‌کند و در نهایت به مرگ سلول‌های مغزی منجر می‌شود.

اگرچه هنوز درمان قطعی برای آلزایمر و بسیاری از انواع زوال عقل وجود ندارد، اما تشخیص زودهنگام، آغاز درمان‌های حمایتی و اصلاح سبک زندگی می‌تواند روند پیشرفت بیماری را کند کرده و کیفیت زندگی بیمار را برای سال‌های بیشتری حفظ کند.

بیشتر بخوانید: تاثیر استفاده از ویتامین C برای سلامت مغز در سالمندی

متخصصان تأکید می‌کنند تا زمان دستیابی به درمان‌های مؤثر، پیشگیری از طریق فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم، حفظ فعالیت ذهنی و کنترل بیماری‌های زمینه‌ای، بهترین راهکار برای محافظت از سلامت مغز به شمار می‌رود.