هوش مصنوعی با سرعتی چشمگیر در حال گسترش است، اما توسعه مراکز داده و زیرساخت‌های موردنیاز این فناوری می‌تواند پیامدی کمتر دیده‌شده داشته باشد: افزایش شدید زباله‌های الکترونیکی. یک ارزیابی تازه از شبکه اقدام بازل (BAN)، سازمان غیرانتفاعی فعال در حوزه محیط زیست، هشدار می‌دهد که با گسترش زیرساخت‌های هوش مصنوعی، حجم بزرگی از تجهیزات الکترونیکی در دهه‌های آینده از چرخه استفاده خارج خواهد شد.
بر اساس این ارزیابی، بین سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۰ ممکن است حدود ۳۹۵ تا ۶۱۷ میلیون تن تجهیزات الکترونیکی مرتبط با هوش مصنوعی از رده خارج شوند. این برآورد شامل سرورها و پردازنده‌های گرافیکی نیست؛ بلکه تجهیزات شبکه، سامانه‌های تأمین و توزیع برق، سیستم‌های خنک‌کننده و تجهیزات پشتیبان مراکز داده را نیز در بر می‌گیرد.
بیشتر بخوانید: سرب موجود در زباله‌های الکترونیکی برای کودکان خطرناک‌تر است!
ابعاد این پیش‌بینی زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم طبق گزارش BAN، تجهیزات محاسباتی مانند سرورها و پردازنده‌های گرافیکی تنها حدود ۱۳ درصد از وزن تجهیزات یک مرکز داده هوش مصنوعی را تشکیل می‌دهند. بخش بزرگی از وزن زیرساخت به سامانه‌هایی اختصاص دارد که برق موردنیاز را تأمین می‌کنند، دما را کنترل می‌کنند و ارتباط میان تجهیزات را برقرار نگه می‌دارند؛ تجهیزاتی که در برآوردهای محدودتر گذشته کمتر مورد توجه قرار گرفته بودند.
این سازمان پیش‌بینی می‌کند تا سال ۲۰۳۰، سالانه حدود ۸.۶ تا ۱۳.۱ میلیون تن تجهیزات مرتبط با هوش مصنوعی از چرخه استفاده خارج شوند. دلیل این روند، تنها خرابی سخت‌افزارها نیست؛ پیشرفت سریع فناوری نیز می‌تواند تجهیزات قدیمی را پیش از پایان عمر فیزیکی‌شان از نظر اقتصادی یا محاسباتی ناکارآمد کند. در چنین شرایطی، مراکز داده ممکن است برای اجرای مدل‌های جدیدتر، تجهیزات خود را زودتر از موعد تعویض کنند.
مشکل اصلی زمانی آغاز می‌شود که این تجهیزات به‌درستی تعمیر، استفاده مجدد یا بازیافت نشوند. زباله‌های الکترونیکی می‌توانند حاوی موادی مانند سرب، جیوه و کادمیم باشند که دفع غیراصولی آن‌ها خطر آلودگی خاک و آب را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، این تجهیزات دارای فلزات ارزشمندی هستند که بازیابی آن‌ها می‌تواند بخشی از نیاز به استخراج مواد خام جدید را کاهش دهد؛ اما بازیافت غیراصولی ممکن است هم به محیط زیست آسیب بزند و هم ارزش اقتصادی مواد را از بین ببرد.
خطر دیگری که در این گزارش مورد توجه قرار گرفته، احتمال انتقال تجهیزات از رده خارج‌شده به کشورهایی است که زیرساخت و نظارت کافی برای بازیافت ایمن ندارند. در چنین شرایطی، هزینه واقعی توسعه هوش مصنوعی ممکن است به جوامعی منتقل شود که نقش کمتری در ایجاد این فناوری داشته‌اند. افزون بر مسائل زیست‌محیطی، سرورها و تجهیزات ذخیره‌سازی قدیمی ممکن است اطلاعات محرمانه و داده‌های حساس شرکت‌ها را در خود نگه دارند؛ موضوعی که پاک‌سازی ایمن آن‌ها را ضروری می‌کند.
لبته باید توجه داشت که ارقام اعلام‌شده، نتیجه یک مدل پیش‌بینی و وابسته به فرض‌هایی درباره رشد مراکز داده، عمر تجهیزات و سرعت جایگزینی سخت‌افزارها هستند. این برآورد را نباید با آمار قطعی زباله‌های تولیدشده اشتباه گرفت. با این حال، یافته‌های آن نشان می‌دهد ارزیابی اثرات زیست‌محیطی هوش مصنوعی بدون در نظر گرفتن تمام زیرساخت فیزیکی موردنیاز آن، تصویری ناقص از هزینه‌های این فناوری ارائه می‌دهد.
در نهایت، توسعه هوش مصنوعی تنها به ساخت تراشه‌های قدرتمندتر و مراکز داده بزرگ‌تر وابسته نیست؛ مدیریت پایان عمر تجهیزات نیز باید بخشی از برنامه این صنعت باشد. افزایش عمر مفید سخت‌افزارها، تعمیر و استفاده مجدد از تجهیزات و ایجاد سازوکارهای شفاف برای بازیافت می‌تواند از حجم پسماندها بکاهد. رقابت جهانی برای ساخت زیرساخت‌های هوش مصنوعی در حال سرعت گرفتن است، اما نحوه مدیریت تجهیزات فرسوده نیز می‌تواند به یکی از چالش‌های مهم زیست‌محیطی این رقابت تبدیل شود.
