مار گارتری سانفرانسیسکو (San Francisco garter snake) یکی از رنگارنگترین خزندگان آمریکای شمالی است؛ ماری با سر قرمز، نوارهای سیاه و قرمز در امتداد بدن و شکمی به رنگ آبیفیروزهای. این ترکیب رنگی خیرهکننده باعث شده است که از آن بهعنوان یکی از زیباترین مارهای این قاره یاد شود. با وجود ظاهر چشمگیر، این خزنده برای انسان تهدید محسوب نمیشود و شهرت اصلیاش بیشتر به رنگآمیزی منحصربهفرد و وضعیت حفاظتی آن بازمیگردد.
نام علمی این مار Thamnophis sirtalis tetrataenia است و در واقع زیرگونهای از مار گارتری معمولی به شمار میرود. پراکندگی طبیعی آن بسیار محدود است و فقط در بخشهایی از شبهجزیره سانفرانسیسکو، بهویژه شهرستان سنماتئو و محدوده کوچکی در شمال شهرستان سانتا کروز در ایالت کالیفرنیا زندگی میکند. به همین دلیل، تغییرات محیطی در همین منطقه محدود میتواند تأثیر قابلتوجهی بر بقای جمعیت آن داشته باشد.
این مار معمولاً در نزدیکی تالابها، برکهها، مردابها و آبراهههای آب شیرین دیده میشود؛ محیطهایی که هم امکان شکار و هم پناه گرفتن را برایش فراهم میکنند. پوشش گیاهی متراکم کنار آب و علفزارهای اطراف نیز اهمیت زیادی دارند. مار گارتری سانفرانسیسکو برای استراحت و تنظیم دمای بدن از نقاط آفتابگیر استفاده میکند و در فصلهای سردتر ممکن است به سوراخهای زیرزمینی جوندگان یا پناهگاههای طبیعی زیر سنگها برود.
غذای اصلی این خزنده قورباغهها هستند؛ بهخصوص قورباغه درختی اقیانوس آرام و قورباغه پای قرمز کالیفرنیا. بااینحال، رژیم غذایی آن به این دو گونه محدود نمیشود و سمندرهای جوان، وزغها، ماهیهای کوچک، کرمها و گاهی جوندگان کوچک را نیز شکار میکند. وابستگی این مار به زیستگاههای آبی و جمعیت دوزیستان، آن را در برابر خشکشدن تالابها و کاهش منابع غذایی آسیبپذیر میکند.
با وجود زیبایی و بیخطر بودن برای انسان، مار گارتری سانفرانسیسکو از سال ۱۹۶۷ در فهرست گونههای در معرض خطر انقراض ایالات متحده قرار دارد. توسعه شهری، ساخت جادهها، تخریب و تکهتکه شدن تالابها، آلودگی منابع آبی، خشکسالی و جمعآوری غیرقانونی برای تجارت حیوانات زینتی از مهمترین تهدیدهای آن هستند. ورود گونههای مهاجم مانند قورباغه گاوی آمریکایی نیز میتواند با شکار مارها یا کاهش جمعیت طعمههای آنها، شرایط بقا را دشوارتر کند.
تلاشهای حفاظتی برای نجات این خزنده همچنان ادامه دارد. در تازهترین تحول، باغوحش سانفرانسیسکو در نوامبر ۲۰۲۶ از رهاسازی ۶۲ مار جوان خبر داد که در چارچوب یک برنامه مشترک تکثیر و پرورش حفاظتی متولد و بزرگ شده بودند. این اقدام با همکاری چند نهاد علمی و حفاظتی انجام شد تا به تقویت جمعیتهای طبیعی در شهرستان سنماتئو کمک کند؛ هرچند بازگشت پایدار این گونه به طبیعت، به حفاظت و احیای زیستگاههای آن نیز وابسته است.
نکته علمی برای دقت بیشتر: بهتر است در متن از عبارت «برای انسان تهدیدی محسوب نمیشود» استفاده شود، نه اینکه با قطعیت آن را «کاملاً غیرسمی» بنامیم. منابع رسمی، این مار را برای انسان بیخطر توصیف میکنند.