اعلان‌های گوشی هوشمند به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره تبدیل شده‌اند، اما تحقیقات علمی نشان می‌دهد این هشدارهای به‌ظاهر ساده تأثیری فراتر از یک مزاحمت معمولی دارند.
پژوهش‌های جدید حاکی از آن است که نوتیفیکیشن‌ها می‌توانند تمرکز را بر هم بزنند، سرعت واکنش را کاهش دهند و حتی عملکرد شناختی مغز را تحت تأثیر قرار دهند. در ادامه، نگاهی خواهیم داشت به نتایج مطالعاتی که ابعاد پنهان تأثیر اعلان‌های گوشی بر ذهن و بهره‌وری انسان را آشکار کرده‌اند.
زمانی نه‌چندان دور، از افراد انتظار نمی‌رفت به‌صورت شبانه‌روزی در دسترس باشند. اخبار معمولاً یک یا دو بار در روز به دست مخاطبان می‌رسید و اطلاعات از طریق روزنامه‌ها، مجلات یا گفت‌وگوهای حضوری منتقل می‌شد. اما با گسترش گوشی‌های هوشمند، مرز میان زندگی شخصی و ارتباطات دیجیتال تا حد زیادی از بین رفته است.
امروزه کاربران در طول روز با حجم انبوهی از پیامک‌ها، ایمیل‌ها، پیام‌های شبکه‌های اجتماعی و اعلان‌های مختلف مواجه هستند؛ از پیام‌های کاری گرفته تا پیشنهادهای تبلیغاتی سرویس‌های آنلاین. اگرچه این جریان مداوم از اعلان‌ها برای بسیاری از کاربران آزاردهنده است، اما پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند پیامدهای آن فراتر از یک مزاحمت ساده است. مطالعات مختلف ارتباط مستقیمی میان اعلان‌های گوشی‌های هوشمند، کاهش تمرکز، افت عملکرد شناختی و حتی وابستگی به تلفن همراه پیدا کرده‌اند.
تأثیر اعلان‌ها بر سرعت واکنش و عملکرد ذهنی
#در سال ۲۰۲۲، گروهی از روان‌شناسان دانشگاه آرکانزاس و دانشگاه پلیموث بریتانیا مطالعه‌ای را روی دانشجویان دانشگاهی انجام دادند. در این پژوهش، شرکت‌کنندگان هنگام انجام آزمون‌های شناختی به‌صورت دوره‌ای با لرزش گوشی یا صداهای کنترل‌شده رایانه‌ای مواجه می‌شدند.
نتایج این تحقیق که در مجله PLOS One منتشر شد، نشان داد وقفه‌های ناشی از تلفن همراه در مقایسه با سایر صداها تأثیر منفی بیشتری بر عملکرد افراد دارند و باعث می‌شوند شرکت‌کنندگان با سرعت کمتری به وظایف محول‌شده پاسخ دهند.
این یافته‌ها با نتایج مطالعه‌ای دیگر از دانشگاه کاتولیک کره در سال ۲۰۱۶ همخوانی دارد. پژوهش مذکور که در مجله Computational Intelligence and Neuroscience منتشر شد، نشان داد اعلان‌های گوشی نه‌تنها سرعت واکنش کاربران را کاهش می‌دهند، بلکه احتمال بروز خطا در انجام وظایف را نیز افزایش می‌دهند.
هر لرزش گوشی، یک اختلال شناختی
#از زمان معرفی نخستین آیفون در سال ۲۰۰۷، کاربران به تدریج به صدای اعلان‌ها و لرزش تلفن همراه عادت کرده‌اند. با این حال، هر اعلان می‌تواند روند تمرکز را مختل کرده و جریان فکری فرد را قطع کند.
مطالعه‌ای که در سال جاری میلادی منتشر شده، ابعاد این مسئله را با دقت بیشتری بررسی کرده است. این پژوهش که توسط گروهی از محققان فرانسوی انجام و در مجله Computers in Human Behavior منتشر شد، نشان می‌دهد دریافت یک اعلان گوشی هوشمند به‌طور میانگین نزدیک به هفت ثانیه تأخیر در پردازش شناختی افراد ایجاد می‌کند.
پژوهشگران همچنین دریافتند که هنگام دریافت اعلان، مردمک چشم شرکت‌کنندگان گشاد می‌شود؛ واکنشی غیرارادی که معمولاً با افزایش سطح برانگیختگی ذهنی، هیجان یا اضطراب مرتبط است.
چرا صدای گوشی از سایر صداها حواس‌پرت‌کن‌تر است؟
#یافته‌های این پژوهش توضیح می‌دهد که چرا لرزش یا صدای اعلان تلفن همراه تأثیر بیشتری نسبت به سایر صداهای محیطی دارد. به گفته محققان، کاربران به مرور زمان صدای گوشی هوشمند را به‌عنوان نشانه‌ای از یک رویداد مهم یا فوری درک می‌کنند.
بسیاری از اعلان‌ها به پیام‌های کاری، تماس‌های ضروری، سفارش‌های آنلاین یا تعاملات اجتماعی مرتبط هستند. به همین دلیل مغز انسان به‌صورت ناخودآگاه این صداها را دارای اولویت بالا ارزیابی می‌کند و فرد را وادار می‌سازد فعالیت فعلی خود را متوقف کرده و به گوشی توجه کند.
افزون بر این، تلفن‌های هوشمند نوعی درگیری عاطفی و روانی ایجاد می‌کنند که در سایر منابع صوتی کمتر دیده می‌شود؛ موضوعی که در واکنش‌های فیزیولوژیکی ثبت‌شده در این مطالعات نیز مشاهده شده است.
آیا خاموش کردن اعلان‌ها راه‌حل است؟
#در نگاه نخست، غیرفعال کردن اعلان‌ها ساده‌ترین راه برای کاهش حواس‌پرتی به نظر می‌رسد؛ اما تحقیقات نشان می‌دهد موضوع به این سادگی نیست.
مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۴ در Journal of Media Psychology منتشر شد، بیش از ۲۰۰ کاربر اندروید بین ۱۸ تا ۳۰ سال را بررسی کرد. در این آزمایش، نیمی از شرکت‌کنندگان موظف بودند به مدت یک هفته تمام اعلان‌های گوشی خود را غیرفعال کنند و میزان استفاده از تلفن همراه آن‌ها از طریق یک اپلیکیشن اختصاصی ثبت می‌شد.
نتایج نشان داد خاموش کردن اعلان‌ها تأثیر معناداری بر مدت زمان کلی استفاده از گوشی نداشته است. با این حال، پژوهشگران تأکید کردند که تعداد اعلان‌های دریافتی بیش از زمان استفاده از صفحه‌نمایش، بر سطح تمرکز و بهره‌وری افراد اثر می‌گذارد.
چالش «ترس از دست دادن»
#یکی دیگر از موانع کاهش وابستگی به اعلان‌ها، پدیده‌ای است که با عنوان «ترس از دست دادن» یا FOMO شناخته می‌شود. این احساس باعث می‌شود کاربران نگران از دست دادن اخبار، پیام‌ها یا رویدادهای مهم باشند و در نتیجه حتی در صورت خاموش بودن اعلان‌ها نیز ذهن آن‌ها درگیر تلفن همراه باقی بماند.
پژوهش‌های روان‌شناختی نشان داده‌اند که این اضطراب می‌تواند خود به عاملی برای کاهش تمرکز و افزایش حواس‌پرتی تبدیل شود.
زندگی با گوشی‌های هوشمند؛ راه‌حلی قطعی وجود ندارد
#در حال حاضر هیچ راهکار قطعی برای حذف کامل اثرات منفی اعلان‌های گوشی‌های هوشمند وجود ندارد. با این حال، کارشناسان توصیه می‌کنند هنگام انجام کارهای مهم، تلفن همراه از میدان دید خارج شود یا در فاصله‌ای دورتر قرار گیرد. همچنین مشغول شدن به فعالیت‌های جذاب و تمرکزطلب می‌تواند میل مداوم به بررسی گوشی را کاهش دهد.
با توجه به نقش پررنگ گوشی‌های هوشمند در زندگی روزمره، به نظر می‌رسد کاربران در موقعیتی قرار گرفته‌اند که نه می‌توانند به‌طور کامل از این ابزارها فاصله بگیرند و نه می‌توانند تأثیر آن‌ها بر تمرکز و بهره‌وری را نادیده بگیرند.
