پژوهشگران دانشگاه کمبریج با کمک هوش مصنوعی واکسنی جدید برای مقابله با آنفلوانزای پرندگان طراحی کردهاند که در آزمایشهای حیوانی توانسته از موشها و موشخرماها در برابر طیف گستردهای از گونههای ویروس محافظت کند. این واکسن برخلاف نمونههای متداول، تنها یک سویه مشخص را هدف نمیگیرد و برای مقابله با تنوع ژنتیکی ویروسهای آنفلوانزای پرندگان طراحی شده است.
نتایج این پژوهش که در پنجم نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه علمی Cell Reports Medicine منتشر شد، نشان میدهد واکسن جدید در آزمایشهای انجامشده محافظت کاملی در برابر سویههای مختلف ویروس ایجاد کرده است. این نتیجه در مقایسه با واکسنهای آزمایشی موجود که در شرایط مشابه حدود ۵۰ درصد از حیوانات را زنده نگه داشتند، امیدوارکننده ارزیابی میشود.
هوش مصنوعی چگونه واکسن آنفلوانزای پرندگان را طراحی کرد؟
# تیم تحقیقاتی به سرپرستی پروفسور جاناتان هینی از دانشگاه کمبریج، اطلاعات ژنتیکی ویروسهای آنفلوانزای پرندگان را از برنامههای پایش جهانی جمعآوری کرد. این دادهها شامل نمونههای شناساییشده در پرندگان وحشی، دامها و انسانهای مبتلا به این بیماری بود.
پژوهشگران سپس با استفاده از الگوریتمهای محاسباتی و هوش مصنوعی، ساختارهایی از آنتیژنها را طراحی کردند که بخشهای مشترک و مهم ویروسهای مختلف را در بر میگیرند. آنتیژن همان مادهای است که سیستم ایمنی بدن را برای شناسایی و مقابله با عامل بیماریزا تحریک میکند.
در این روش، بهجای طراحی واکسن برای یک سویه مشخص، چند آنتیژن بهینهشده انتخاب شدند تا تنوع گسترده ویروسهای H5 را پوشش دهند. نامزدهای واکسن پس از بررسیهای آزمایشگاهی، برای ارزیابی عملکرد به مرحله آزمایش حیوانی راه یافتند.
واکسن جدید در آزمایشها چه عملکردی داشت؟
# مهمترین نتیجه پژوهش، محافظت کامل واکسن جدید از موشها و موشخرماها در برابر چندین گونه ژنتیکی متفاوت آنفلوانزای پرندگان بود. این ویروسها شامل سویههایی بودند که پیشتر در انسان نیز عفونت ایجاد کردهاند و از نظر سلامت عمومی اهمیت دارند.
در مقایسه، واکسنهای مبتنی بر سویههای مشخص که برای آمادگی در برابر همهگیری ذخیره شدهاند، در شرایط آزمایش مورد بررسی تنها حدود نیمی از حیوانات را در برابر همان مجموعه ویروسها محافظت کردند. این تفاوت نشان میدهد هدفگیری چندین بخش از ویروس میتواند در مواجهه با تنوع سویهها مزیت داشته باشد.
البته این نتایج به معنای اثبات اثربخشی واکسن در انسان نیست. آزمایشهای انجامشده تاکنون پیشبالینی بودهاند و برای مشخص شدن میزان ایمنی و کارایی آن در انسان، باید مطالعات بالینی انجام شود.
چرا ساخت واکسن گستردهاثر برای آنفلوانزای پرندگان اهمیت دارد؟
# ویروسهای RNA مانند عامل آنفلوانزای پرندگان میتوانند در گذر زمان تغییرات ژنتیکی زیادی پیدا کنند. این تغییرات ممکن است باعث شوند واکسنهایی که برای یک سویه مشخص طراحی شدهاند، در برابر گونههای دیگر عملکرد ضعیفتری داشته باشند.
در روشهای متداول، با شناسایی سویههای جدید و تغییر ویژگیهای ویروس، ممکن است لازم باشد ترکیب واکسنها نیز بهروزرسانی شود. چنین فرایندی زمانبر است و در شرایط شیوع گسترده بیماری میتواند آمادگی نظام سلامت را با چالش روبهرو کند.
فناوری جدید دانشگاه کمبریج تلاش میکند بهجای واکنش به سویههای تازهظهور، از ابتدا تنوع ویروس را در طراحی واکسن در نظر بگیرد. به این ترتیب، در صورت موفقیت مراحل بعدی، امکان آمادهسازی سریعتر در برابر تهدیدهای جدید فراهم خواهد شد.
آیا این واکسن میتواند از همهگیری آنفلوانزای پرندگان جلوگیری کند؟
# آنفلوانزای پرندگان در درجه نخست یک بیماری مرتبط با پرندگان است، اما برخی سویههای آن توانایی انتقال به پستانداران و انسان را نیز دارند. نگرانی اصلی متخصصان زمانی افزایش مییابد که ویروس تغییراتی پیدا کند که انتقال و تکثیر آن در دستگاه تنفسی پستانداران را آسانتر کند.
با این حال، طراحی یک واکسن گستردهاثر بهتنهایی تضمینکننده جلوگیری از همهگیری نیست. پایش ویروسها در حیوانات، کنترل شیوع در مزارع، تشخیص سریع موارد انسانی و آمادگی نظام درمانی همچنان از اجزای مهم مقابله با این تهدید محسوب میشوند.
مرحله بعدی توسعه واکسن هوش مصنوعی چیست؟
# پژوهشگران دانشگاه کمبریج اعلام کردهاند گام بعدی، آمادهسازی واکسن برای ورود به مطالعات بالینی انسانی است. در این مرحله باید ایمنی، میزان تحریک سیستم ایمنی و اثربخشی احتمالی واکسن در داوطلبان انسانی بررسی شود.
تیم تحقیقاتی همچنین در حال توسعه واکسنهای گستردهاثر دیگری برای مقابله با ویروسهای آنفلوانزای فصلی و گروهی از بیماریهای عفونی خطرناک است. این پروژه بخشی از رویکردی است که در آن هوش مصنوعی برای طراحی سریعتر و هدفمندتر ترکیبات واکسن به کار گرفته میشود.
اهمیت این دستاورد فقط در مقابله با آنفلوانزای پرندگان خلاصه نمیشود. اگر روش طراحی واکسن با هوش مصنوعی در مطالعات انسانی نیز موفق باشد، میتواند شیوه آمادهسازی واکسن برای ویروسهای در حال جهش را تغییر دهد. با این حال، فاصله میان موفقیت در آزمایش حیوانی و تأیید یک واکسن برای استفاده عمومی همچنان قابل توجه است و نباید این دستاورد را بهعنوان واکسنی آماده برای تزریق به انسان معرفی کرد.
در مجموع، واکسن طراحیشده در دانشگاه کمبریج یکی از نمونههای امیدوارکننده کاربرد هوش مصنوعی در مقابله با بیماریهای عفونی است. نتیجه آزمایشهای حیوانی نشان میدهد هدفگیری همزمان طیف گستردهای از سویهها امکانپذیر است؛ اما اثبات ایمنی و اثربخشی آن در انسان به مطالعات بالینی آینده بستگی دارد.