احساس خستگی مداوم، نداشتن انرژی و فراموش کردن اتفاقات روزمره همیشه به کمخوابی یا فشار کاری مربوط نمیشود. گاهی کمبود یک ویتامین ضروری میتواند در بروز این مشکلات نقش داشته باشد؛ کمبودی که در صورت تشخیص ندادن و درمان نشدن، حتی ممکن است به سیستم عصبی آسیب برساند.
یکی از مهمترین مواد مغذی در این زمینه، ویتامین B12 است. بدن برای ساخت گلبولهای قرمز سالم و عملکرد طبیعی مغز و سیستم عصبی به این ویتامین نیاز دارد. بر اساس اطلاعات مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH)، کمبود B12 میتواند باعث خستگی، ضعف، تپش قلب و تغییرات عصبی شود. در برخی افراد نیز مشکلاتی مانند اختلال حافظه، کاهش تمرکز و گیجی دیده میشود.
نکته مهم این است که علائم کمبود ویتامین B12 همیشه به کمخونی محدود نمیشوند. راهنمای مؤسسه ملی سلامت و مراقبت عالی بریتانیا (NICE) تأکید میکند که مشکلات شناختی، از جمله دشواری در تمرکز و کاهش حافظه کوتاهمدت، میتوانند از نشانههای این کمبود باشند؛ حتی اگر فرد هنوز کمخونی یا تغییرات مشخص در اندازه گلبولهای قرمز نداشته باشد.
البته ویتامین B12 تنها عامل احتمالی خستگی و ضعف حافظه نیست. کمبود آهن نیز میتواند باعث احساس خستگی، بیحالی و دشواری در تمرکز شود. آهن برای ساخت هموگلوبین و انتقال اکسیژن در خون ضروری است و کاهش ذخایر آن، بهویژه در صورت ایجاد کمخونی، میتواند عملکرد جسمی و شناختی را تحت تأثیر قرار دهد.
کمبود فولات یا ویتامین B9 نیز ممکن است علائمی مشابه کمبود B12 ایجاد کند. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) از خستگی، ضعف، سردرد و مشکلات حافظه و درک مطالب بهعنوان برخی نشانههای کمخونی ناشی از کمبود B12 یا فولات نام میبرد. به همین دلیل، تشخیص علت اصلی علائم تنها با توجه به نشانههای ظاهری امکانپذیر نیست.
پژوهشی مروری که در نشریه علمی Nutrients منتشر شده نیز نقش ویتامینهای گروه B، آهن و برخی مواد معدنی را در فرایندهای تولید انرژی، عملکرد مغز و خستگی جسمی و ذهنی بررسی کرده است. این مرور علمی نشان میدهد کمبود برخی ریزمغذیها میتواند در عملکرد طبیعی بدن اختلال ایجاد کند؛ بااینحال، خستگی یا فراموشی بهتنهایی نشانه قطعی کمبود یک ویتامین مشخص نیست.
اگر خستگی طولانیمدت یا اختلال حافظه دارید، بهتر است بهجای مصرف خودسرانه مکملها، علت را با ارزیابی پزشکی بررسی کنید. آزمایش خون میتواند به تشخیص کمخونی و بررسی سطح برخی مواد مغذی مانند B12 و آهن کمک کند. تشخیص زودهنگام کمبود B12 اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بعضی آسیبهای عصبی ناشی از کمبود طولانیمدت آن ممکن است بهطور کامل برگشتپذیر نباشند.
برای پیشگیری از کمبود این مواد، داشتن رژیم غذایی متنوع اهمیت دارد. گوشت، ماهی، تخممرغ و لبنیات از منابع ویتامین B12 هستند و حبوبات، سبزیجات برگسبز و برخی مواد غذایی غنیشده میتوانند به تأمین آهن و فولات کمک کنند. بااینحال، افرادی که رژیم غذایی محدود دارند یا در جذب مواد مغذی مشکل دارند، ممکن است به بررسی و راهنمایی تخصصی نیاز داشته باشند.
در نهایت، نباید هر نوع فراموشی یا خستگی را به کمبود ویتامین نسبت داد. کمخوابی، استرس، اختلالات تیروئید، برخی داروها و بیماریهای دیگر نیز میتوانند چنین علائمی ایجاد کنند. اگر این مشکلات ادامهدار هستند یا شدت میگیرند، مراجعه به پزشک و انجام آزمایشهای لازم بهترین راه برای پیدا کردن علت است.