جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۲۰۲۶ به سه دانشمند برای کشفیات مهم آن‌ها درباره «کانال‌های یونی حساس به نور» و فناوری اپتوژنتیک اعطا شد. کارل دایسروث از آمریکا و پیتر هگمان و گئورگ ناگل از آلمان، برندگان مشترک این جایزه هستند.
این سه پژوهشگر با تحقیقات خود راهی برای کنترل فعالیت سلول‌های عصبی با استفاده از نور ایجاد کردند؛ روشی که به دانشمندان اجازه می‌دهد فعالیت نورون‌های مشخص را در مغز زنده با دقت بسیار بالا روشن یا خاموش کنند.
بخش مهم این دستاورد به کشف پروتئین حساس به نور «چنل‌رودوپسین» توسط هگمان و ناگل در یک جلبک تک‌سلولی بازمی‌گردد. دایسروث در ادامه این ایده را به ابزاری برای کنترل نورونی تبدیل کرد و به این ترتیب، فناوری اپتوژنتیک شکل گرفت.
اهمیت این فناوری در علوم اعصاب بسیار زیاد است؛ زیرا پژوهشگران به جای مشاهده صرف فعالیت مغز، می‌توانند گروه مشخصی از نورون‌ها را فعال یا غیرفعال کنند و سپس اثر آن را بر رفتار، احساسات و فرایندهایی مانند شکل‌گیری خاطرات بررسی کنند.
اپتوژنتیک در سال‌های اخیر به یکی از ابزارهای مهم تحقیقات علوم اعصاب تبدیل شده و می‌تواند به درک بهتر سازوکار بیماری‌های عصبی و اختلالات مغزی کمک کند. با این حال، بخش مهمی از کاربردهای درمانی این فناوری همچنان در مرحله تحقیقاتی قرار دارد و نباید آن را یک درمان قطعی برای بیماری‌های عصبی دانست.
نوبل پزشکی ۲۰۲۶ نخستین جایزه از مجموعه جوایز نوبل امسال بود که اعلام شد. ارزش مالی جایزه امسال ۱۲ میلیون کرون سوئد است که میان سه برنده به صورت مساوی تقسیم می‌شود.
