چرا بعضی آدمها ذاتاً اجتماعیتر به نظر میرسند، بعضیها منظمترند و گروهی دیگر بیشتر نگران میشوند؟ سالهاست روانشناسان و متخصصان ژنتیک تلاش میکنند بفهمند این تفاوتها تا چه اندازه از ژنها میآیند و چه مقدار حاصل خانواده، تربیت و تجربههای زندگی است.
حالا یکی از بزرگترین مطالعات ژنتیکی درباره شخصیت، با بررسی دادههای بیش از یک میلیون نفر، تصویر دقیقتری از این رابطه ارائه کرده است. پژوهشگران در این مطالعه ۱۲۶۰ گونه ژنتیکی مرتبط با ویژگیهای اصلی شخصیت پیدا کردند که بیش از ۸۰۰ مورد آنها پیشتر شناسایی نشده بود. با این حال، نتیجه شاید برخلاف انتظار باشد: هیچ ژن واحدی وجود ندارد که بتوان آن را «ژن شخصیت» نامید.
ژنها اثر دارند، اما شخصیت را تعیین نمیکنند
#پژوهشگران شخصیت را بر اساس مدل معروف Big Five بررسی کردند؛ مدلی که پنج ویژگی برونگرایی، توافقپذیری، وظیفهشناسی، روانرنجوری و گشودگی به تجربه را دربرمیگیرد.
نتایج نشان دادند گونههای ژنتیکی رایج در مجموع تنها بخش نسبتاً کوچکی از تفاوتهای مشاهدهشده در این ویژگیها را توضیح میدهند. در تحلیل اصلی، این سهم بسته به ویژگی شخصیتی حدود ۴.۸ تا ۹.۳ درصد بود؛ بنابراین ژنها قطعاً بیتأثیر نیستند، اما بخش عمده داستان جای دیگری نوشته میشود.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، چون «ارثی بودن» یک ویژگی به این معنی نیست که سرنوشت فرد از قبل تعیین شده است. شخصیت نتیجه اثر همزمان عوامل ژنتیکی، محیط، تجربههای زندگی و تعامل پیچیده میان این عوامل است.
چرا پیدا کردن ۱۲۶۰ تفاوت ژنتیکی به معنی شناخت شخصیت شما نیست؟
#شاید در نگاه اول عدد ۱۲۶۰ بسیار بزرگ به نظر برسد، اما هر یک از این تفاوتهای ژنتیکی اثر بسیار کوچکی دارد. پژوهشگران نیز تأکید کردهاند که نمیتوان بر اساس این یافتهها ژنوم یک فرد را بررسی کرد و سپس گفت او دقیقاً چه شخصیتی خواهد داشت.
در واقع، شخصیت نمونهای از صفاتی است که تأثیر ژنتیکی آن پراکنده و چندلایه است. صدها یا حتی هزاران تغییر کوچک در کنار عوامل محیطی میتوانند روی ویژگیهای رفتاری اثر بگذارند.
خانواده چقدر در این میان نقش دارد؟
#یکی از بخشهای جالب پژوهش، بررسی اعضای خانواده و دوقلوها بود. پژوهشگران میخواستند مطمئن شوند ارتباط میان ژنها و شخصیت صرفاً به دلیل بزرگ شدن افراد در یک محیط خانوادگی مشابه ایجاد نشده است.
تحلیلهای درونخانوادگی نشان دادند اثر محیط مشترک خانواده توضیحدهنده بخش عمده ارتباطهای ژنتیکی مشاهدهشده نیست. این یافته به پژوهشگران اطمینان بیشتری داد که بخشی از ارتباط شناساییشده واقعاً با تفاوتهای ژنتیکی مرتبط است.
شخصیت حتی با سبک زندگی هم ارتباط نشان داد
#پژوهشگران پس از شناسایی گونههای ژنتیکی مرتبط با شخصیت، ارتباط آنها را با برخی رفتارها و پیامدهای زندگی نیز بررسی کردند.
برای مثال، ویژگی وظیفهشناسی با فعالیت روزانه بیشتر، شاخص توده بدنی پایینتر و احتمال کمتر شروع سیگار کشیدن ارتباط داشت. همچنین برخی الگوهای ژنتیکی مرتبط با گشودگی به تجربه با تمایل بیشتر به طعمهایی مانند قهوه و برخی غذاهای خاص همراه بودند.
این ارتباطها البته به معنی رابطه علت و معلولی ساده نیستند. برای نمونه، اینکه یک ویژگی شخصیتی با احتمال بیشتری از یک رفتار خاص همراه باشد، الزاماً ثابت نمیکند که همان ویژگی مستقیماً باعث آن رفتار شده است.
آیا روزی میتوان شخصیت انسان را از روی DNA پیشبینی کرد؟
#فعلاً پاسخ خیر است. این پژوهش توانایی دانشمندان برای پیدا کردن ارتباط میان ژنوم و شخصیت را بسیار افزایش داده، اما فاصله زیادی میان «پیدا کردن ارتباط آماری» و «پیشبینی شخصیت یک فرد» وجود دارد.
از طرف دیگر، خود پژوهشگران میگویند شخصیت تنها تحت تأثیر ژنتیک نیست و محیط همچنان نقش مهمی دارد. بنابراین حتی با پیشرفت آزمایشهای ژنتیکی، DNA بهتنهایی نمیتواند داستان کامل شخصیت انسان را تعریف کند.
شاید مهمترین نتیجه این مطالعه همین باشد: ما نه کاملاً محصول ژنها هستیم و نه کاملاً ساخته محیط. شخصیت انسان حاصل ترکیب پیچیدهای از استعدادهای زیستی و تجربههایی است که در طول زندگی پشت سر میگذارد؛ و هرچه پژوهشگران بیشتر به این ترکیب نگاه میکنند، مشخصتر میشود که برای توضیح رفتار انسان نمیتوان دنبال یک «ژن جادویی» گشت.
