چرا بسیاری از افراد نمیتوانند مصرف شیرینی، قهوه یا سیگار را کنار بگذارند؟ پژوهشهای جدید نشان میدهد پاسخ این سؤال در نحوه عملکرد مغز و سیستم پاداش آن نهفته است. هرچند این مواد میتوانند بهطور موقت تمرکز یا احساس رضایت را افزایش دهند، اما مصرف بیش از حد آنها با خطرات جدی برای سلامت همراه است.
با وجود هشدارهای مکرر متخصصان درباره پیامدهای مصرف بیش از حد قند، کافئین و نیکوتین، این سه ماده همچنان جایگاه ثابتی در سبک زندگی میلیونها نفر در سراسر جهان دارند. پژوهشگران معتقدند دلیل این موضوع تنها به عادت یا لذت ناشی از طعم محدود نمیشود، بلکه نحوه واکنش مغز به این مواد نیز نقش مهمی در تداوم مصرف آنها ایفا میکند.
به گزارش Psychology Today، قند، قهوه و نیکوتین هر یک از مسیرهای متفاوتی بر عملکرد مغز اثر میگذارند. این مواد با تحریک مدارهای مرتبط با پاداش، احساس رضایت یا افزایش موقت هوشیاری ایجاد میکنند؛ با این حال، این آثار کوتاهمدت نمیتواند خطرات بلندمدت آنها برای سلامت را از بین ببرد.
چرا صبحها میل بیشتری به مصرف مواد شیرین داریم؟
#پس از چندین ساعت خواب و نرسیدن غذا به بدن، سطح گلوکز خون کاهش مییابد و مغز برای تأمین انرژی مورد نیاز خود به دنبال منبعی سریع از قند میگردد.
گلوکز مهمترین منبع انرژی مغز محسوب میشود و علاوه بر آن، در تولید استیلکولین نیز نقش دارد؛ انتقالدهنده عصبی مهمی که در فرآیندهایی مانند یادگیری، حافظه، تمرکز و کنترل حرکات بدن مؤثر است.
برخی مواد غذایی شیرین و خوراکیهای سرشار از کربوهیدرات نیز ترکیباتی دارند که در تولید این انتقالدهنده عصبی نقشآفرین هستند. به همین دلیل، بسیاری از افراد در ساعات ابتدایی روز میل بیشتری به مصرف شیرینی یا غذاهای حاوی کربوهیدرات احساس میکنند.
با این حال، متخصصان هشدار میدهند که اگرچه قند میتواند به سرعت انرژی مورد نیاز بدن را تأمین کند، اما مصرف بیش از اندازه آن با افزایش خطر چاقی، دیابت و سایر اختلالات متابولیک ارتباط دارد.
قهوه چگونه تمرکز را افزایش میدهد؟
#قهوه یکی از پرمصرفترین نوشیدنیهای جهان است و بسیاری از افراد آن را با افزایش هوشیاری و تمرکز مرتبط میدانند.
این اثر به دلیل عملکرد کافئین بر مادهای به نام آدنوزین ایجاد میشود؛ ترکیبی که در طول ساعات بیداری در مغز تجمع پیدا کرده و احساس خستگی و خوابآلودگی را افزایش میدهد.
کافئین با مسدود کردن گیرندههای آدنوزین، بهطور موقت احساس خستگی را کاهش داده و فرد را هوشیارتر میکند. البته این اثر دائمی نیست و با تجزیه و دفع کافئین از بدن، از بین میرود.
برخی پژوهشها همچنین نشان میدهند که مصرف متعادل قهوه، علاوه بر افزایش دریافت آنتیاکسیدانها، ممکن است با کاهش خطر ابتلا به برخی بیماریهای عصبی از جمله پارکینسون همراه باشد.
بیشتر بخوانید: نوشیدن یک فنجان قهوه در روز چه فوایدی دارد؟
با این وجود، پزشکان درباره مصرف بیش از حد کافئین، بهویژه در افراد مبتلا به فشار خون بالا یا اختلالات ریتم قلب، هشدار میدهند. دستورالعملهای پزشکی معمولاً توصیه میکنند که بیشتر بزرگسالان مصرف روزانه خود را به حدود ۴۰۰ میلیگرم کافئین محدود کنند.
نیکوتین؛ احساس پاداش با بهایی سنگین
#نیکوتین بهطور مستقیم بر سیستم عصبی اثر میگذارد و با تحریک مراکز پاداش مغز، احساس رضایت و وابستگی ایجاد میکند؛ موضوعی که ترک سیگار را برای بسیاری از افراد دشوار میسازد.
برخی مطالعات، ارتباطی میان سیگار کشیدن و کاهش احتمال ابتلا به بیماری پارکینسون گزارش کردهاند و احتمال میدهند نیکوتین در این ارتباط نقش داشته باشد. با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که چنین یافتههایی هرگز به معنای توصیه به مصرف سیگار یا محافظت آن در برابر این بیماری نیست.
در مقابل، شواهد علمی گسترده نشان میدهد که سیگار کشیدن همچنان یکی از مهمترین عوامل قابل پیشگیری مرگومیر در جهان است و خطر ابتلا به سرطان ریه، بیماریهای قلبیعروقی، سکته مغزی و بیماریهای مزمن تنفسی را بهطور قابل توجهی افزایش میدهد.
مزایای کوتاهمدت، خطرات بلندمدت را جبران نمیکنند
#متخصصان معتقدند توانایی قند، کافئین و نیکوتین در فعال کردن سیستم پاداش مغز، یکی از مهمترین دلایل گرایش انسان به مصرف این مواد است. با این حال، این ویژگی نمیتواند مصرف بیرویه آنها را به رفتاری سالم تبدیل کند.
کارشناسان تأکید میکنند که حفظ سلامت مغز بیش از هر چیز به عواملی مانند خواب کافی، تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم و پرهیز از رفتارهای پرخطر وابسته است؛ عواملی که نقش بسیار مهمتری در کاهش خطر بیماریهای مزمن و حفظ عملکرد شناختی ایفا میکنند.
