OpenAI ادعا کرده یکی از مشهورترین مسائل حلنشده ریاضیات را با کمک یک سیستم هوش مصنوعی پیشرفته حل کرده است؛ مسئلهای که نزدیک به ۹۰ سال ذهن ریاضیدانها را درگیر کرده و یکی از هفت «مسئله هزاره» مؤسسه کلی (Clay Mathematics Institute) محسوب میشود. اما تنها چند ساعت پس از انتشار این ادعا، ماجرا از یک دستاورد علمی به یک اختلاف جدی بر سر اعتبار، مالکیت ایدهها و نحوه استفاده از هوش مصنوعی تبدیل شد.
موضوع به معادلات ناویر–استوکس (Navier-Stokes) مربوط میشود؛ مجموعهای از معادلات بنیادی که برای توصیف حرکت سیالاتی مانند آب و هوا استفاده میشوند. سؤال اصلی این است که آیا در شرایط مشخص، یک سیال میتواند از وضعیتی منظم به حالتی برسد که مقادیر موجود در معادلات در زمانی محدود به سمت بینهایت میل کنند یا نه.
این مسئله فقط یک بحث تئوری میان ریاضیدانها نیست. معادلات ناویر–استوکس پایه بسیاری از مدلهای مربوط به جریان هوا و آب، مهندسی، فیزیک سیالات و شبیهسازیهای علمی هستند. با این حال، اثبات ریاضی کامل رفتار این معادلات در حالت سهبعدی یکی از چالشهای بزرگ حلنشده علم باقی مانده است. مؤسسه کلی برای حل رسمی این مسئله یک جایزه یک میلیون دلاری تعیین کرده است.
OpenAI میگوید یک مدل داخلی جدید که از GPT-6 Astra قدرتمندتر است، توانسته برای این مسئله یک اثبات ریاضی ارائه کند. این شرکت اعلام کرده حدود ۱۰ هزار عامل هوش مصنوعی بهصورت موازی روی مسئله کار کردهاند و سیستم در حدود ۸۸ ساعت به نتیجه رسیده است. اثبات ارائهشده نیز با استفاده از سیستم رسمی Lean صورتبندی شده تا بخشهای مختلف آن بهصورت ماشینی قابل بررسی باشند.
اما نکته مهم اینجاست که این خبر هنوز به معنای آن نیست که جامعه ریاضی رسماً مسئله ناویر–استوکس را حلشده اعلام کرده است. OpenAI مقاله فنی خود را منتشر کرده و حالا ریاضیدانهای مستقل باید جزئیات اثبات را بررسی کنند. حتی خود OpenAI نیز اعلام کرده قصد ندارد برای دریافت جایزه یک میلیون دلاری اقدام کند.
جنجال از کجا شروع شد؟
#تقریباً همزمان با اعلام OpenAI، تریستان باکمستر (Tristan Buckmaster)، استاد ریاضیات دانشگاه نیویورک، نسبت به این اتفاق اعتراض کرد. باکمستر همراه با لِوِنت آلپوگه (Levent Alpöge)، پژوهشگر شرکت Anthropic، روی رویکردی مرتبط با مسئله ناویر–استوکس کار میکردند و ادعا دارند در هفتههای اخیر به پیشرفتهای مهمی رسیده بودند.
باکمستر معتقد است شباهت مسیر پژوهشی آنها با کاری که OpenAI منتشر کرده، به اندازهای قابل توجه است که نمیتوان آن را بهسادگی نادیده گرفت. مسئله حساستر این است که آنها در بخشی از تحقیقات خود از ابزارهای هوش مصنوعی OpenAI نیز استفاده کرده بودند و همین موضوع این سؤال را ایجاد کرده که آیا ایدهها یا اطلاعات واردشده به این ابزارها ممکن است بهطور غیرمستقیم در اختیار سیستمهای OpenAI قرار گرفته باشد یا نه.
OpenAI این اتهام را رد کرده است. سباستین بوبک، از پژوهشگران ارشد تیم ریاضیات OpenAI، گفته است که تیم این شرکت پیش از انتشار عمومی کار باکمستر و آلپوگه از جزئیات آن اطلاع نداشته و اثبات آنها بهصورت مستقل توسعه پیدا کرده است. OpenAI همچنین تأکید کرده که به اطلاعات خصوصی مشخص کاربران برای انجام این پروژه دسترسی پیدا نکرده است.
با این حال، مسئله فقط دسترسی مستقیم به اطلاعات نیست. یکی از پرسشهای مهمی که این اتفاق مطرح کرده، مرز میان دادههای کاربران، آموزش مدلهای هوش مصنوعی و مالکیت ایدههای علمی است. اگر یک پژوهشگر ایدهای جدید را با یک مدل هوش مصنوعی در میان بگذارد و مدتی بعد همان شرکت از مدلهای بسیار قدرتمندتر خود برای رسیدن به نتیجه مشابه استفاده کند، تعیین اینکه «ایده متعلق به چه کسی است» به مسئلهای بسیار پیچیده تبدیل خواهد شد.
از سوی دیگر، اختلاف فعلی فقط به یک ادعای مالکیت فکری محدود نمیشود. باکمستر گفته است که درباره نحوه نسبتدادن اعتبار علمی به او و همکارش نیز اختلافهایی وجود داشته است؛ موضوعی که حساسیت ماجرا را در جامعه دانشگاهی بیشتر کرده است.
اگر اثبات OpenAI تأیید شود چه اتفاقی میافتد؟
#در صورت تأیید مستقل اثبات، اهمیت این اتفاق بسیار فراتر از حل یک مسئله ریاضی خواهد بود. این میتواند یکی از جدیترین نمونههای استفاده از هوش مصنوعی برای پیشبرد یک مسئله بنیادی علمی باشد؛ مسئلهای که انسانها دههها نتوانستهاند پاسخ نهایی آن را پیدا کنند.
از طرف دیگر، این اتفاق نشان میدهد مسیر تحقیقات علمی ممکن است در حال تغییر باشد. به جای اینکه یک پژوهشگر ساعتها یا ماهها روی یک فرضیه کار کند، سیستمهای هوش مصنوعی میتوانند هزاران مسیر احتمالی را همزمان بررسی کنند، ایدههای مختلف را با یکدیگر ترکیب کنند و در نهایت گزینههایی را در اختیار انسان قرار دهند که بررسی آنها برای یک تیم انسانی به زمان بسیار بیشتری نیاز دارد. The Verge و Axios نیز این رویداد را نشانهای از سرعت گرفتن نقش هوش مصنوعی در تحقیقات ریاضی و علمی دانستهاند.
اما فعلاً یک مرحله مهم باقی مانده است: بررسی دقیق اثبات توسط ریاضیدانهای مستقل. تا زمانی که این بررسی انجام نشود، بهتر است خبر را «ادعای یک دستاورد تاریخی» بدانیم، نه پایان قطعی یکی از بزرگترین مسائل ریاضیات.
ماجرا به همین دلیل دو وجه کاملاً متفاوت دارد؛ از یک طرف، اگر ادعای OpenAI درست باشد، هوش مصنوعی یک قدم بزرگ دیگر به سمت تبدیلشدن به ابزار واقعی کشف علمی برداشته است. از طرف دیگر، اختلاف بر سر منشأ ایدهها نشان میدهد هرچه مدلهای هوش مصنوعی بیشتر وارد پژوهشهای جدی شوند، قوانین مربوط به اعتبار علمی، مالکیت فکری و استفاده از دادههای پژوهشگران نیز باید با سرعت بیشتری تغییر کنند.
