چرا این کرم باستانی همیشه به سمت راست می‌چرخید؟

فسیلی از گونه اسپرجینا فلوندرسی (Spriggina floundersi) که در جنوب استرالیا کشف شده، تصویری جالب از بدن یک کرم را حفظ کرده است.

پژوهشگران به شواهدی دست یافته‌اند که نشان می‌دهد کرمی با قدمتی حدود ۵۵۵ میلیون سال، بیشتر تمایل داشت هنگام حرکت به سمت راست بچرخد. این ویژگی می‌تواند کهن‌ترین نمونه شناخته‌شده از ترجیح یک سمت بدن در تاریخ حیات باشد.

اگرچه این جاندار اندام‌هایی مانند دست یا پا نداشت و به همین علت نمی‌توان آن را مانند انسان‌ها راست‌دست یا چپ‌دست دانست، اما ترجیح دادن یک سمت نسبت به سمت دیگر نشان می‌دهد که از سامانه عصبی نسبتاً پیشرفته‌ای برخوردار بوده است.

این ویژگی امروزه نیز در بسیاری از جانوران متحرک دیده می‌شود، اما تا پیش از این پژوهش، دانشمندان تصور می‌کردند چنین رفتاری نخستین بار در دوره کامبرین، یعنی حدود ۵۴۱ میلیون سال قبل، پدید آمده است.

اسکات ایوانز از موزه تاریخ طبیعی آمریکا در نیویورک به همراه همکارانش، ۱۰۰ نمونه فسیلی از جانوری کوچک و شبیه کرم تخت به نام اسپرجینا فلوندرسی را بررسی کردند. این نمونه‌ها طی چند دهه گذشته از مناطق مختلف جنوب استرالیا جمع‌آوری شده بودند.

این موجودات در دوره ادیاکاران زندگی می‌کردند؛ دوره‌ای که در آن حیات چندسلولی برای نخستین بار به‌طور گسترده روی زمین گسترش یافت. این بازه زمانی، پیش از انفجار کامبرین قرار داشت؛ رویدادی که طی آن تنوع جانوران به شکل چشمگیری افزایش پیدا کرد و بسیاری از گروه‌های اصلی جانوری برای نخستین بار ظاهر شدند.

اسپرجینا حدود نیم میلیارد سال پیش در آب‌های کم‌عمق دریا زندگی می‌کرد و احتمالاً برای یافتن غذا روی بستر دریا یا در نزدیکی آن حرکت می‌کرد. شیوه جابه‌جایی این جانور با پیچ‌وتاب دادن بدن به سمت چپ یا راست انجام می‌شد.

اسکات ایوانز می‌گوید حدود ۵۰ نمونه از اسپرجیناها به‌وضوح دارای خمیدگی هستند. تعداد فسیل‌هایی که خمیدگی آن‌ها به سمت چپ دیده می‌شود، دو برابر نمونه‌هایی است که به سمت راست خم شده‌اند. از آنجا که این آثار، نقش‌های آینه‌ای بدن جانوران هستند و زمانی شکل گرفته‌اند که طوفان‌ها آن‌ها را زیر لایه‌ای از شن مدفون کرده‌اند، خم شدن فسیل به سمت چپ نشان می‌دهد که جانور در زمان حیات به سمت راست خم شده است.

او توضیح داد که این اختلاف از نظر آماری معنادار به نظر می‌رسد و با نتایجی که زیست‌شناسان هنگام بررسی ترجیح حرکتی در جانوران امروزی به دست می‌آورند، همخوانی دارد. برخی از نمونه‌ها چندین خمیدگی به هر دو سمت راست و چپ دارند و همین موضوع نشان می‌دهد که این موجودات توانایی حرکت در هر دو جهت را داشته‌اند؛ موضوعی که منطقی است، زیرا در غیر این صورت همیشه در یک مسیر دایره‌ای حرکت می‌کردند.

ایوانز می‌گوید هرچند بیشتر نمونه‌ها گرایش به راست را نشان می‌دهند، اما مشخص کردن اینکه آیا برخی از آن‌ها ترجیح سمت چپ داشته‌اند یا نه، امکان‌پذیر نیست. او برای توضیح این موضوع مثالی می‌آورد و می‌گوید این وضعیت شبیه آن است که از ۱۰۰ نفر هنگام دست تکان دادن عکس بگیرید. احتمالاً متوجه می‌شوید افراد بیشتری با دست راست سلام می‌کنند، اما از روی همان تصویر نمی‌توان تشخیص داد چه کسانی راست‌دست و چه کسانی چپ‌دست هستند.

ایوانز معتقد است چنین یافته‌هایی نشان می‌دهد بسیاری از ویژگی‌های بنیادی که امروزه در گروه‌های مختلف جانوری مشاهده می‌شوند، از جمله توانایی حرکت، تقارن دوطرفه و ترجیح استفاده از یک سمت بدن، ریشه در دوره ادیاکاران دارند.

به گفته او، موجودات دوره کامبرین بر پایه همین ویژگی‌های اولیه مسیر تکامل را ادامه دادند و به تدریج ساختارهای پیچیده‌تری مانند پاها را برای حرکت کارآمدتر به دست آوردند. در نتیجه، ظاهر آن‌ها کمتر شبیه موجودات عجیب اولیه شد و بیشتر به گروه‌های جانوری آشنای امروزی شباهت پیدا کرد. او اضافه می‌کند که این موضوع بسیار جالب است، زیرا نشان می‌دهد اگرچه دوره کامبرین مرحله‌ای بسیار مهم در تاریخ تکامل جانوران بود، اما موجودات آن دوران ناگهان و بدون پیشینه ظاهر نشدند، بلکه بر پایه دستاوردهای زیستی شکل‌گرفته در دوره ادیاکاران تکامل یافتند.

راسل بیکنل از دانشگاه فلایندرز در شهر آدلاید استرالیا نیز می‌گوید وجود ترجیح حرکتی یا هر نوع عدم تقارن عملکردی در چنین بازه زمانی از تاریخ زمین، اطلاعات ارزشمند و جذابی درباره روند تکامل این رفتارها در اختیار دانشمندان قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که این ویژگی‌ها بسیار زودتر از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد، در تاریخ حیات پدید آمده‌اند.