حدود ۹۰ درصد انسانهای جهان راستدست هستند. این الگوی عجیب تقریبا در تمام فرهنگها، قارهها و دورههای تاریخی دیده میشود، اما در میان دیگر نخستیها چنین برتری شدیدی وجود ندارد. دانشمندان طی دهههای گذشته تلاش کردهاند این موضوع را با عواملی مانند ساختار مغز، ژنتیک، استفاده از ابزار یا حتی فرهنگ توضیح دهند، اما هنوز دلیل قطعی آن مشخص نشده است.
اکنون پژوهشی جدید از سوی محققان دانشگاه آکسفورد نشان میدهد دو تغییر مهم تکاملی یعنی راه رفتن روی دو پا و رشد غیرعادی مغز، احتمالا نقش اصلی را در شکلگیری راستدستی گسترده در انسان داشتهاند. پژوهشگران میگویند راستدستی انسان نتیجه یک روند تدریجی تکاملی بوده و برخلاف برخی فرضیهها، به یک ژن خاص محدود نمیشود.
توماس ا. پوشل، استاد انسانشناسی دانشگاه آکسفورد و یکی از نویسندگان این تحقیق، اعلام کرد این نخستین مطالعهای است که چندین فرضیه مهم درباره راستدستی انسان را در قالب یک چارچوب واحد آزمایش میکند.
تیم تحقیقاتی دادههای مربوط به ترجیح استفاده از دست را در میان ۲۰۲۵ نمونه از ۴۱ گونه میمون و کَپی بررسی کرد. پژوهشگران با استفاده از مدلهای تکاملی بیزی، عوامل مختلفی مانند رژیم غذایی، استفاده از ابزار، ساختار اجتماعی، زیستگاه، اندازه بدن و اندازه مغز را مورد ارزیابی قرار دادند تا مشخص شود کدام عامل بیشترین ارتباط را با راستدستی دارد.
در این پژوهش از شاخصی به نام «شاخص میانگین راستدستی» یا MHI استفاده شد. اعداد مثبت در این شاخص نشاندهنده گرایش به راستدستی هستند. انسانها امتیاز ۰٫۷۶ را ثبت کردند که فاصله زیادی با دیگر نخستیها داشت. بیشتر گونههای دیگر امتیازی نزدیک به صفر داشتند که نشان میدهد ترجیح استفاده از یک دست در آنها چندان قوی نیست.
پژوهشگران اعلام کردند انسان تنها گونهای بود که تمایل شدید و قابلاعتماد آماری به راستدستی نشان داد. با این حال زمانی که دو عامل «اندازه مغز» و «شاخص بیناندامی» به مدلها اضافه شد، انسانها دیگر از نظر تکاملی موجوداتی استثنایی به نظر نمیرسیدند.
شاخص بیناندامی نسبت طول بازوها به پاها را اندازهگیری میکند. انسانها در مقایسه با دیگر نخستیها پاهای بلندتر و بازوهای کوتاهتری دارند که یکی از ویژگیهای اصلی راه رفتن روی دو پا محسوب میشود.
پژوهشگران برای توضیح راستدستی انسان، مدلی دو مرحلهای ارائه کردهاند. مرحله نخست به دوپا شدن اجداد انسان مربوط میشود. زمانی که انسانهای اولیه شروع به راه رفتن روی دو پا کردند، دستها از وظیفه حرکت آزاد شدند و امکان استفاده تخصصیتر از آنها برای حمل اشیا، استفاده از ابزار و برقراری ارتباط فراهم شد.
نتایج این مطالعه نشان میدهد نوع حرکت در میان نخستیها تاثیر زیادی بر الگوی ترجیح دست دارد. برای نمونه، گونههایی که درختزی هستند و هنگام حرکت میان شاخهها به هماهنگی دقیق نیاز دارند، معمولا ترجیح دست قویتری نشان میدهند. پژوهشگران میگویند انسانها این روند را در مسیر متفاوتی ادامه دادند و راه رفتن عمودی باعث شد استفاده تخصصی از یک دست نسبت به دست دیگر تقویت شود.
مرحله دوم به رشد مغز مربوط میشود. مدلهای تکاملی نشان دادند گونههای اولیه انسانتبار مانند آردیپیتکوس و استرالوپیتکوس احتمالا ترجیح دست ضعیفی شبیه میمونهای امروزی داشتند. اما در گونههایی مانند هومو ارکتوس و نئاندرتالها، راستدستی بهتدریج قویتر شد و در نهایت در انسان خردمند به سطح امروزی رسید.
یکی از استثناهای جالب این پژوهش گونه منقرضشده هومو فلورسیئنسیس بود که به «هابیت» معروف است. پژوهشگران پیشبینی کردند این گونه به دلیل مغز کوچکتر و حفظ برخی ویژگیهای مرتبط با بالا رفتن از درختان، راستدستی ضعیفتری داشته است.
دانشمندان تاکید میکنند هنوز برخی پرسشها بیپاسخ مانده است. برای مثال مشخص نیست چرا چپدستی در طول تکامل انسان حفظ شده یا فرهنگ و جامعه انسانی تا چه اندازه در تقویت سلطه راستدستی نقش داشتهاند. محققان میگویند مطالعات آینده میتواند بررسی کند آیا ترجیح استفاده از یک اندام در حیواناتی مانند طوطیها یا کانگوروها نیز تحت فشارهای تکاملی مشابه شکل گرفته است یا خیر.
