۷۱ سند محرمانه سیا درباره ۱۱ سپتامبر منتشر شد؛ آمریکا قبل از حمله چه می‌دانست؟

۲۵ سال بعد از حملات ۱۱ سپتامبر، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، مجموعه‌ای شامل ۷۱ سند اطلاعاتی محرمانه را منتشر کرده است؛ اسنادی که بخش۲۵ سال بعد از حملات ۱۱ سپتامبر، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، مجموعه‌ای شامل ۷۱ سند اطلاعاتی محرمانه را منتشر کرده است؛ اسنادی که بخش مهمی از آنها مربوط به ماه‌ها و سال‌های پیش از حملات است و نشان می‌دهد مقام‌های آمریکایی مدت‌ها درباره تهدید اسامه بن لادن و القاعده هشدار دریافت می‌کردند. انتشار این اسناد بار دیگر این سؤال را مطرح کرده که دولت آمریکا پیش از ۱۱ سپتامبر دقیقاً چه اطلاعاتی در اختیار داشت و چرا نتوانست جلوی حملات را بگیرد.

اسناد جدید عمدتاً گزارش‌هایی هستند که برای «گزارش روزانه رئیس‌جمهور» آمریکا تهیه شده بودند و در اختیار رؤسای جمهور وقت، از جمله بیل کلینتون و جورج دبلیو بوش، قرار می‌گرفتند. طبق گزارش CBS، ۷۰ سند مربوط به دوره پیش از حملات و یک گزارش مربوط به روز بعد از حملات است. سیا این مجموعه را بزرگ‌ترین انتشار اسناد تحلیلی مرتبط با ۱۱ سپتامبر در تاریخ این سازمان توصیف کرده است.

یکی از نکات قابل توجه در این اسناد، قدمت هشدارهای مربوط به بن لادن است. در گزارشی مربوط به فوریه ۱۹۹۸، درباره فعالیت‌های او و تلاش برای دستیابی به مواد شیمیایی، بیولوژیکی و هسته‌ای هشدار داده شده بود. در همان سال نیز گزارشی درباره تهدید حمله به منافع آمریکا و شهروندان این کشور منتشر شد.

اما شاید مهم‌ترین سند تازه منتشرشده به سپتامبر ۱۹۹۸ مربوط باشد. در این گزارش، احتمال استفاده از یک هواپیمای حامل مواد منفجره برای حمله به یک شهر آمریکا مطرح شده بود. در همان سند تأکید شده بود که اطلاعات موجود برای نتیجه‌گیری قطعی درباره برنامه آینده بن لادن کافی نیست، اما واشنگتن به‌عنوان یکی از اهداف احتمالی او مطرح شده بود.

این نکته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بعد از ۱۱ سپتامبر، یکی از پرسش‌های اصلی درباره عملکرد دستگاه اطلاعاتی آمریکا همین بود که چگونه مجموعه‌ای از هشدارهای پراکنده درباره هواپیماربایی، بن لادن و احتمال حمله در خاک آمریکا نتوانست به یک تصویر عملیاتی روشن تبدیل شود.

در ماه‌های نزدیک به حملات نیز هشدارها ادامه داشت. یکی از معروف‌ترین اسناد، گزارش مرداد ۱۳۸۰ با عنوان «Bin Ladin Determined to Strike in US» است که پیش‌تر نیز منتشر شده بود. این گزارش به اطلاعاتی درباره فعالیت‌های مشکوک و احتمال حملات در داخل آمریکا اشاره می‌کرد.

کمیسیون تحقیق ۱۱ سپتامبر نیز بعدها اعلام کرد که در تابستان ۲۰۰۱، بسیاری از بخش‌های جامعه اطلاعاتی آمریکا حجم و شدت هشدارهای مربوط به تهدید بن لادن و القاعده را غیرعادی می‌دانستند. با این حال، کمیسیون نتیجه گرفت که مجموعه‌ای از شکست‌ها در زمینه سیاست‌گذاری، مدیریت، قابلیت‌های اطلاعاتی و مهم‌تر از همه «تصور و درک تهدید» باعث شد آمریکا نتواند از حملات جلوگیری کند.

این اسناد نشان می‌دهند که سیا پیش از حملات اطلاعات قابل توجهی درباره تهدید القاعده داشت و حتی درباره احتمال حمله در خاک آمریکا هشدارهایی دریافت کرده بود. اما بین «آگاهی از خطر» و «طراحی یا اجرای حمله» تفاوت بسیار بزرگی وجود دارد. در مجموعه منتشرشده، سندی که نشان دهد سیا یا دولت آمریکا حملات ۱۱ سپتامبر را طراحی یا اجرا کرده‌اند، ارائه نشده است.

حتی اسناد منتشرشده از سوی خود سیا درباره عملکرد این سازمان پیش از ۱۱ سپتامبر نیز بیشتر بر ضعف‌های اطلاعاتی و مدیریتی تمرکز دارند. سیا در سال ۲۰۱۵ نیز مجموعه‌ای از اسناد داخلی مربوط به بررسی عملکرد خود در آستانه حملات را منتشر کرده بود که دیدگاه‌های مختلف درون سازمان درباره عملکرد قبل از ۱۱ سپتامبر را نشان می‌داد.

دلیل اصلی، فاصله میان حجم هشدارها و نتیجه نهایی است. آمریکا پیش از حملات، بن لادن را یک تهدید جدی می‌دانست؛ گزارش‌های مختلفی درباره برنامه‌های القاعده وجود داشت و در تابستان ۲۰۰۱ هشدارها شدت گرفت. با این حال، دستگاه اطلاعاتی و امنیتی آمریکا نتوانست تصویر کاملی از زمان، مکان و روش اجرای عملیات به دست آورد.

از سوی دیگر، آنچه پس از ۱۱ سپتامبر اتفاق افتاد، اهمیت تاریخی بسیار بیشتری پیدا کرد. حملات زمینه را برای عملیات نظامی آمریکا در افغانستان، افزایش شدید اختیارات امنیتی و اطلاعاتی داخل آمریکا و در نهایت حمله سال ۲۰۰۳ به عراق فراهم کرد؛ جنگی که بعدها مشخص شد استدلال اصلی آن درباره وجود سلاح‌های کشتار جمعی در عراق قابل اتکا نبوده است. گزارش‌های تاریخی و اسناد رسمی درباره جنگ عراق، مسئله اطلاعات نادرست درباره سلاح‌های کشتار جمعی را به یکی از مهم‌ترین نقاط مناقشه درباره تصمیم واشنگتن برای حمله تبدیل کرده‌اند.

بعد از حملات، مبارزه با تروریسم به محور اصلی سیاست خارجی و امنیت ملی آمریکا تبدیل شد. افغانستان نخستین میدان جنگ بزرگ آمریکا پس از ۱۱ سپتامبر بود و چند سال بعد، عراق نیز هدف حمله قرار گرفت. در داخل آمریکا نیز قانون «میهن‌دوستی» یا Patriot Act اختیارات گسترده‌تری برای نظارت و مقابله با تهدیدهای امنیتی در اختیار دولت قرار داد.

این همان نقطه‌ای است که بحث درباره «پیامدهای ۱۱ سپتامبر» از بحث درباره «عاملان حمله» جدا می‌شود. حتی اگر فرضیه طراحی حمله توسط دولت آمریکا را کنار بگذاریم، واقعیت تاریخی این است که واشنگتن از ۱۱ سپتامبر برای اجرای یک تغییر بسیار گسترده در سیاست خارجی، امنیتی و نظامی خود استفاده کرد؛ تغییری که آثار آن تا سال‌ها در افغانستان، عراق و سراسر خاورمیانه باقی ماند.

موضوع نقش عربستان در پرونده ۱۱ سپتامبر سال‌هاست محل بحث است. در سال‌های گذشته نیز رسانه‌های ایرانی درباره درخواست انتشار اسناد مربوط به ارتباط برخی اتباع و نهادهای سعودی با پرونده ۱۱ سپتامبر گزارش داده‌اند. با این حال، حتی انتشار اسناد محرمانه قبلی نیز به معنای اثبات نقش مستقیم دولت عربستان در طراحی حملات نبود و این موضوع همچنان محل بحث حقوقی و سیاسی است.

از سوی دیگر، ۱۵ نفر از ۱۹ هواپیماربای اصلی سعودی بودند و اسامه بن لادن نیز شهروند عربستان بود؛ همین موضوع یکی از دلایل اصلی حساسیت درباره اسناد مرتبط با عربستان است. با این حال، ملیت هواپیماربایان به‌تنهایی اثبات‌کننده نقش دولت عربستان یا هیچ دولت دیگری در طراحی عملیات نیست.

در میان مجموعه تازه منتشرشده، گزارشی مربوط به ۱۲ سپتامبر ۲۰۰۱ نیز وجود دارد که به اطلاعات جمع‌آوری‌شده پس از حملات اشاره می‌کند. این گزارش از شواهد فزاینده درباره نقش بن لادن و شبکه او سخن می‌گوید و حتی به اطلاعاتی درباره اطلاع برخی عناصر افراطی از عملیات پیش از وقوع آن اشاره دارد.

این سند از این جهت مهم است که نشان می‌دهد تمرکز اطلاعاتی آمریکا بلافاصله پس از حملات روی یافتن ارتباط میان عملیات و شبکه بن لادن قرار گرفته بود. البته وجود چنین گزارشی نیز به‌تنهایی نمی‌تواند تمام پرسش‌های تاریخی درباره ۱۱ سپتامبر را پاسخ دهد.

اگر بخواهیم بدون افتادن در دام دو روایت افراطی به اسناد نگاه کنیم، یک تصویر پیچیده‌تر به دست می‌آید: آمریکا پیش از ۱۱ سپتامبر درباره تهدید القاعده هشدارهای متعددی دریافت کرده بود، اما این هشدارها به جلوگیری از حمله منجر نشدند. کمیسیون رسمی ۱۱ سپتامبر نیز به جای ارائه مدرکی درباره طراحی حمله توسط دولت آمریکا، از مجموعه‌ای از شکست‌های اطلاعاتی، مدیریتی و سیاست‌گذاری سخن گفت.

بنابراین، تیترهایی مانند «اسناد جدید ثابت کردند سیا ۱۱ سپتامبر را انجام داده است» با محتوای اسناد منتشرشده همخوانی ندارد. اما سؤال مهم‌تری همچنان باقی است: چرا با وجود این حجم از هشدارها، دولت آمریکا نتوانست از بزرگ‌ترین حمله تروریستی تاریخ خود جلوگیری کند و چگونه همان حمله بعدها به مبنایی برای جنگ‌ها و تغییرات گسترده در خاورمیانه تبدیل شد؟ اسناد تازه سیا دست‌کم بخش مهمی از پاسخ به سؤال اول را روشن‌تر می‌کنند، اما برای اثبات عمدی بودن حملات توسط دولت آمریکا کافی نیستند.