محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، از تغییر مهمی در نحوه مدیریت تردد کشتیها در اطراف تنگه هرمز خبر داده است؛ ایران میگوید قصد دارد در روزها و هفتههای آینده یک منطقه ممنوعه جدید در خارج از تنگه هرمز تعیین کند؛ محدودهای که قرار است از خط محاصره نیروی دریایی آمریکا تا بخشهایی از خلیج فارس امتداد داشته باشد.
اهمیت این تصمیم در این است که تهران صرفاً از محدود کردن خود تنگه صحبت نمیکند، بلکه به گفته رضایی میخواهد یک محدوده کنترلی در اطراف مسیر اصلی کشتیرانی ایجاد کند. بر اساس توضیحات او، هر کشتی که با هدف عبور از تنگه وارد این محدوده شود، شناسایی خواهد شد و در صورت تخلف از دستورهای اعلامشده، مشخصات آن در فهرست تحریمی ایران قرار میگیرد.
منطقه ممنوعه دقیقاً کجاست؟
#هنوز مختصات جغرافیایی دقیق این منطقه اعلام نشده است. آنچه رضایی گفته، این است که محدوده جدید خارج از تنگه هرمز قرار خواهد داشت و از محدودهای که ایران آن را خط محاصره نیروی دریایی آمریکا میداند، تا تنگه هرمز و بخشهایی از خلیج فارس امتداد پیدا میکند. بنابراین فعلاً نمیتوان یک نقشه دقیق از محدوده جدید ارائه کرد و جزئیات آن باید پس از اعلام رسمی مشخص شود.
مهر نیز گزارش کرده است که این منطقه قرار است بهعنوان مکمل تنگه هرمز عمل کند و کشتیهایی که برای عبور از تنگه در دو سوی آن حرکت میکنند، تحت کنترل و بررسی قرار بگیرند.
کشتی متخلف چه سرنوشتی خواهد داشت؟
#نکته قابل توجه در اظهارات رضایی این است که اقدام اعلامشده الزاماً به معنای حمله مستقیم به هر کشتی نیست. او گفته در محدوده جدید، در صورت تخلف، مشخصات کشتی و مالک یا اجارهکننده آن ثبت و شناور در فهرست تحریمی قرار میگیرد.
به گفته رضایی، قرار گرفتن در این فهرست میتواند پیامدهایی مانند مشکل در دریافت خدمات بیمه و افزایش هزینههای حملونقل برای کشتی و شرکتهای مرتبط با آن ایجاد کند. او همچنین هشدار داده است که تکرار تخلف و تلاش برای عبور مجدد میتواند شرایط متفاوتی ایجاد کند.
در روایت منتشرشده از گفتوگوی رضایی در تسنیم نیز آمده است که کشتی ابتدا در محدودهای مشخص متوقف و درباره نحوه ادامه مسیر به آن اعلام میشود و در صورت تخلف، وارد فهرست تحریمی خواهد شد. رضایی تأکید کرده که این سازوکار جدید را باید منطقه ممنوعه تحریمی خارج از محدوده اصلی تنگه دانست.
چرا تحریم یک کشتی میتواند مهم باشد؟
#برای یک کشتی تجاری، مشکل فقط عبور از یک نقطه جغرافیایی نیست. کشتیها برای فعالیت بینالمللی به مجموعهای از خدمات از جمله بیمه، تأمین مالی، بنادر و شرکتهای حملونقل وابستهاند. به همین دلیل، قرار گرفتن نام کشتی یا مالک آن در یک فهرست تحریمی میتواند هزینه و ریسک فعالیت بعدی آن را افزایش دهد.
رضایی نیز دقیقاً روی همین بخش دست گذاشته و گفته است که قرار گرفتن کشتیها در فهرست تحریمی میتواند برای آنها مشکلات بیمهای و افزایش قابل توجه هزینه حملونقل ایجاد کند.
در نتیجه، چیزی که تهران از آن صحبت میکند، فقط یک «تابلو ورود ممنوع» در آبهای اطراف هرمز نیست؛ بلکه تلاش برای ایجاد هزینه اقتصادی و حقوقی برای کشتیهایی است که بدون هماهنگی وارد محدوده تعیینشده شوند.
چرا ایران به سراغ چنین سازوکاری رفته است؟
#رضایی این اقدام را بخشی از تغییر رویکرد ایران در قبال تردد دریایی در منطقه توصیف کرده است. در شرایطی که به گفته او برخی کشتیها تلاش میکنند با خاموش کردن تجهیزات شناسایی یا حرکت در ساعات خاص از منطقه عبور کنند، ایجاد یک محدوده بزرگتر میتواند امکان شناسایی و اعمال فشار بر کشتیها را افزایش دهد.
از نگاه ایران، این روش میتواند فشار را بدون آنکه هر مورد به درگیری مستقیم نظامی تبدیل شود افزایش دهد. در گزارش مهر نیز آمده است که رضایی ایجاد این منطقه را اقدامی برای افزایش فشار بر طرف مقابل توصیف کرده است.
البته این بخش، ارزیابی مقام ایرانی از اثرگذاری طرح است و هنوز نمیتوان درباره میزان عملی شدن یا تأثیر واقعی آن بر رفتار شرکتهای کشتیرانی قضاوت قطعی کرد.
آیا تنگه هرمز با این تصمیم کاملاً بستهتر میشود؟
#رضایی همزمان با اعلام طرح منطقه ممنوعه گفته است که عبور تعداد محدودی کشتی به معنای باز بودن تنگه هرمز نیست. او مدعی شده که در شرایط فعلی روزانه تعداد محدودی کشتی، عمدتاً حامل کالاهای اساسی و مواد غذایی، از این مسیر عبور میکنند و ایران برای تردد آنها سازوکار هماهنگی در نظر گرفته است.
بنابراین طرح جدید را میتوان مرحلهای فراتر از کنترل مستقیم تنگه دانست؛ به این معنا که محدوده تحت نظارت و محدودیت ایران، طبق اظهارات رضایی، قرار است به آبهای اطراف تنگه نیز کشیده شود.
با این حال، هنوز یک سؤال مهم بیپاسخ است: مختصات دقیق منطقه ممنوعه چه خواهد بود و ایران چگونه آن را به کشتیهای تجاری اعلام و اجرا خواهد کرد؟ تا زمانی که نقشه، مختصات و دستورالعمل اجرایی این منطقه منتشر نشود، نمیتوان درباره وسعت واقعی آن یا مسیرهایی که تحت تأثیر قرار میگیرند قضاوت دقیق کرد.
یک تصمیم که میتواند روی هزینه حملونقل اثر بگذارد
#اهمیت اقتصادی این موضوع به جایگاه تنگه هرمز در شبکه حملونقل انرژی و تجارت دریایی برمیگردد. هر اقدامی که ریسک عبور کشتیها از این منطقه را افزایش دهد، میتواند هزینههای مرتبط با بیمه، حملونقل و زمان سفر را تحت تأثیر قرار دهد.
از همین رو، پیامد واقعی منطقه ممنوعه جدید احتمالاً فقط در آبهای اطراف هرمز دیده نخواهد شد. اگر شرکتهای کشتیرانی برای عبور از این محدوده نیازمند هماهنگی جدید باشند یا احتمال تحریم و افزایش ریسک بیمهای را در محاسبات خود وارد کنند، هزینه عبور از این مسیر نیز میتواند به یک متغیر مهم در تجارت منطقه تبدیل شود.
فعلاً اما آنچه بهطور رسمی اعلام شده، تصمیم برای ایجاد این منطقه در آینده نزدیک است و نه انتشار نقشه نهایی آن. جزئیات اجرایی، محدوده دقیق و نحوه برخورد با کشتیها باید در اطلاعیههای بعدی مشخص شود.
