موضوع خرید سامانه پدافندی اس-۴۰۰ از روسیه بار دیگر به یکی از محورهای بحث درباره همکاری نظامی تهران و مسکو تبدیل شده است. روزنامه تلگراف در گزارشی که ۶ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، به نقل از یک مقام ارشد ایرانی نوشت که تهران در مذاکرات تازه با روسیه، خواستار دریافت این سامانه پیشرفته پدافند هوایی شده است. طبق این گزارش، ایران نسبت به موافقت ولادیمیر پوتین با این درخواست ابراز امیدواری کرده؛ بااینحال، هنوز خبر رسمی از نهاییشدن قرارداد یا زمان تحویل اس-۴۰۰ منتشر نشده است.
این درخواست در جریان سفر محسن رضایی به مسکو مطرح شده است. رضایی روز ۵ نوامبر با ولادیمیر پوتین دیدار کرد و پیامی از سوی مجتبی خامنهای، رهبر ایران، به رئیسجمهور روسیه رساند. خبرگزاری رویترز گزارش داده که دو طرف درباره مسائل منطقهای، ترتیبات امنیتی پس از جنگ و همکاریهای دوجانبه گفتوگو کردهاند؛ اما در گزارش رسمی این دیدار اشارهای به توافق برای تحویل اس-۴۰۰ نشده است. بنابراین، جزئیات مربوط به درخواست این سامانه فعلاً بر گزارش تلگراف و اظهارات یک مقام ایرانی تکیه دارد.
اس-۴۰۰ یکی از پیشرفتهترین سامانههای پدافند هوایی روسیه است که برای شناسایی و مقابله با طیفی از اهداف هوایی، از جمله هواپیماها و موشکها طراحی شده است. برد درگیری و توانایی استفاده از موشکهای مختلف، این سامانه را به یکی از تجهیزات مهم دفاع هوایی روسیه تبدیل کرده است. برای ایران، دستیابی به چنین سامانهای میتواند در بازسازی و تقویت شبکه پدافندی اهمیت داشته باشد؛ بهخصوص پس از حملاتی که به زیرساختهای دفاع هوایی کشور وارد شده است.
یکی از موانع مهم، نیازهای نظامی خود روسیه است. تحلیلگران مورد استناد تلگراف معتقدند حملات پهپادی و موشکی اوکراین به پایگاههای هوایی، تأسیسات نفتی و دیگر اهداف روسیه، فشار زیادی بر شبکه پدافندی این کشور وارد کرده است. در چنین شرایطی، مسکو ممکن است ترجیح دهد سامانههای موجود را برای حفاظت از زیرساختها و نیروهای خود نگه دارد و ظرفیت محدودی برای صادرات داشته باشد. به بیان دیگر، حتی در صورت توافق سیاسی، تحویل تجهیزات پیشرفته الزاماً سریع و بدون تأخیر نخواهد بود.
مانع دوم به ملاحظات سیاسی و روابط منطقهای روسیه مربوط میشود. تلگراف به نقل از تحلیلگران و مقامهای منطقهای نوشته است که مسکو طی سالهای گذشته درباره فروش اس-۴۰۰ به ایران وعدههایی مطرح کرده، اما از تحویل آن خودداری کرده است؛ زیرا نمیخواسته روابطش با اسرائیل و دیگر کشورهای منطقه را با تنش بیشتری روبهرو کند. روسیه در سیاست خارجی خود ناچار است همزمان روابطش با تهران، تلآویو و کشورهای عربی را مدیریت کند و فروش یک سامانه راهبردی به ایران میتواند محاسبات امنیتی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
عامل سوم، محدودیتهای صنعتی و تأمین تجهیزات پیشرفته است. تولید سامانههای پدافندی پیچیده به قطعات الکترونیکی، رادارها، موشکها و زنجیره تأمین تخصصی نیاز دارد. تحریمها و فشارهای ناشی از جنگ اوکراین نیز میتوانند بر ظرفیت تولید و صادرات صنایع دفاعی روسیه اثر بگذارند. پژوهش منتشرشده در War on the Rocks درباره روابط دفاعی ایران و روسیه نیز پیشتر به آسیبپذیری زنجیره تأمین دو کشور و محدودیتهای انتقال فناوریهای پیشرفته اشاره کرده بود.
نکته مهم این است که همکاری تسلیحاتی ایران و روسیه صرفاً به پرونده اس-۴۰۰ محدود نمیشود. فایننشال تایمز نیز در گزارشی جداگانه از قرارداد احتمالی تأمین ۹۰ پرتابگر موشک هدایتشونده برای بالگردهای روسی خبر داده است؛ تجهیزاتی که طبق اسناد بررسیشده، مقصد صادراتی آنها با کد K-10 مشخص شده و به ایران نسبت داده شده است. این موضوع از وجود همکاریهای نظامی دیگر میان دو کشور حکایت دارد، اما نباید آن را با قرارداد یا تحویل اس-۴۰۰ یکی دانست.
در مجموع، درخواست تازه ایران برای دریافت اس-۴۰۰ نشان میدهد تقویت پدافند هوایی همچنان یکی از موضوعات مهم همکاری تهران و مسکو است. بااینحال، تا زمانی که دو دولت توافق رسمی، تعداد سامانهها و برنامه تحویل را اعلام نکنند، نمیتوان از قطعیشدن خرید یا نزدیکبودن زمان ورود این تجهیزات به ایران سخن گفت. نیازهای دفاعی روسیه، ملاحظات منطقهای و محدودیتهای تولید همچنان سه عامل مهم در تعیین سرنوشت این پرونده هستند.