وقتی صحبت از قیمت جنگندههای مدرن میشود، معمولاً رقم خرید هر فروند اولین چیزی است که به چشم میآید؛ اما هزینه واقعی یک جنگنده از روزی که وارد پایگاه هوایی میشود، تازه شروع خواهد شد. سوخت، تعمیر و نگهداری، قطعات، نیروی فنی و آمادهسازی برای هر پرواز بخش قابل توجهی از هزینه عمر یک جنگنده را تشکیل میدهند. مقایسه هزینه عملیاتی F-35A با Dassault Rafale نشان میدهد اختلاف این دو هواپیما فقط به فناوری و قیمت خرید محدود نمیشود.
بر اساس برآوردهای منتشرشده در سال ۲۰۲۶، هزینه یک ساعت پرواز F-35A حدود ۳۴ تا ۴۲ هزار دلار است. برخی برآوردهای جدیدتر رقم نزدیک به ۴۲ هزار دلار را مطرح میکنند. در مقابل، هزینه هر ساعت پرواز رافال حدود ۱۶۵۰۰ دلار گزارش شده است. البته این ارقام کاملاً همسنخ نیستند و روش محاسبه هزینه عملیاتی در کشورهای مختلف میتواند متفاوت باشد؛ بنابراین نباید آنها را بهعنوان یک مقایسه حسابداری کاملاً دقیق در نظر گرفت.
با این حال، حتی با در نظر گرفتن همین تفاوت در روش محاسبه، یک نکته روشن است: پرواز دادن F-35A هزینه بسیار بیشتری نسبت به رافال دارد. اگر رقم ۴۲ هزار دلار را مبنا قرار دهیم، یک ساعت پرواز F-35A حدود ۲.۵ برابر رافال هزینه خواهد داشت. این اختلاف زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که یک نیروی هوایی بخواهد صدها فروند جنگنده را برای سالها در وضعیت عملیاتی نگه دارد.
چرا F-35A اینقدر پرهزینه است؟
#بخش مهمی از هزینه به پیچیدگی خود F-35A برمیگردد. این جنگنده فقط یک هواپیمای رزمی سریع نیست؛ مجموعهای از حسگرها، سامانههای ارتباطی، پردازندهها و تجهیزات الکترونیکی پیشرفته در آن قرار گرفته است. علاوه بر این، طراحی رادارگریز هواپیما به فرایندهای تعمیر و نگهداری تخصصی نیاز دارد.
در واقع، یکی از چالشهای برنامه F-35 از سالها قبل همین هزینههای نگهداری و پشتیبانی بوده است. دفتر بودجه کنگره آمریکا نیز در گزارش خود درباره F-35، هزینههای عملیاتی و پشتیبانی این برنامه را بسیار سنگین ارزیابی کرده و نشان داده است که بخش بزرگی از هزینه کل برنامه در طول عمر هواپیما مربوط به عملیات و نگهداری خواهد بود.
البته نباید تصور کرد رافال یک جنگنده ساده و ارزان برای نگهداری است. این هواپیما نیز به سامانههای الکترونیکی پیشرفته و تجهیزات تخصصی مجهز است و نگهداری آن هزینه قابل توجهی دارد. شرکت داسو رافال را یک جنگنده چندمنظوره معرفی میکند که میتواند مأموریتهایی از برتری هوایی و حمله زمینی تا شناسایی، حمله دریایی و بازدارندگی هستهای را انجام دهد.
پس چرا کشورها همچنان سراغ F-35 میروند؟
#اگر F-35A تا این اندازه گران است، چرا کشورهای زیادی برای خرید آن رقابت میکنند؟ پاسخ را باید در تواناییهای متفاوت این دو جنگنده جستوجو کرد.
F-35A یک جنگنده نسل پنجم رادارگریز است که برای فعالیت در محیطهای بهشدت دفاعشده طراحی شده و تمرکز ویژهای روی کاهش سطح مقطع راداری، آگاهی موقعیتی و اشتراکگذاری اطلاعات دارد. بنابراین مقایسه آن با رافال فقط بر اساس هزینه هر ساعت پرواز، تصویر کاملی از ارزش عملیاتی دو هواپیما ارائه نمیدهد.
در طرف مقابل، رافال یک جنگنده نسل ۴.۵ است که از ابتدا با تأکید بر چندمنظوره بودن و انعطاف عملیاتی توسعه یافته است. داسو نیز بر توانایی این جنگنده برای انجام چند نوع مأموریت در یک پلتفرم واحد تأکید دارد.
اختلاف هزینه در طول سالها بزرگتر میشود
#مشکل اصلی زمانی آشکار میشود که هزینه یک ساعت پرواز را در تعداد هواپیماها و سالهای خدمت ضرب کنیم. برای یک جنگنده که قرار است چند دهه در خدمت باقی بماند، هزینه خرید تنها بخشی از صورتحساب نهایی است.
برنامه F-35 نیز دقیقاً با همین مسئله روبهرو است. برآوردهای قبلی دولت آمریکا نشان دادهاند که هزینه کل عملیات و پشتیبانی این ناوگان در طول عمر برنامه میتواند به رقم بسیار بزرگی برسد. در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز قیمت پایه F-35A برای قراردادهای جدید به حدود ۹۲ میلیون دلار افزایش یافته است؛ رقمی که جدا از هزینههای بلندمدت نگهداری و عملیات است.
بنابراین اگر سؤال این باشد که کدام جنگنده ارزانتر است؟ پاسخ به این بستگی دارد که منظور قیمت خرید باشد یا هزینه استفاده در طول عمر. F-35A از نظر فناوری، پنهانکاری و شبکهمحوری مزیتهای مهمی دارد، اما همین پیچیدگی باعث شده هزینه نگهداری و پرواز آن به یکی از نقاط بحثبرانگیز برنامه تبدیل شود.
رافال در مقابل شاید از نظر فناوری پنهانکاری به F-35A نرسد، اما هزینه عملیاتی پایینتر میتواند برای کشوری که به دنبال حفظ تعداد زیادی جنگنده آمادهبهکار است، یک مزیت مهم باشد. در نهایت، انتخاب میان این دو بیشتر از آنکه یک مسابقه ساده بر سر «بهترین جنگنده» باشد، به نوع مأموریت، بودجه و استراتژی هوایی هر کشور بستگی دارد.
