متوقف کردن یک موشک در نگاه اول شاید ساده به نظر برسد؛ کافی است موشک دیگری به سمت آن شلیک شود تا پیش از رسیدن به هدف از بین برود. اما در عمل، این فرایند یکی از پیچیدهترین و دشوارترین مأموریتهای دفاعی به شمار میرود.
برخلاف موشکهای تهاجمی که تنها باید به سمت هدف حرکت کنند، موشکهای رهگیر باید بتوانند هدفی را که با سرعتی چند برابر سرعت صوت حرکت میکند، ظرف چند دقیقه شناسایی، ردیابی، مسیر آن را محاسبه و در نهایت نابود سازند. برخی از این سامانهها حتی از کلاهک انفجاری استفاده نمیکنند و تنها با اتکا به انرژی فوقالعاده حاصل از برخورد مستقیم، هدف را از کار میاندازند. در ادامه با نحوه عملکرد این موشکها آشنا میشویم.
آغاز کار با شناسایی
#توانایی یک موشک رهگیر به سامانههای پشتیبان آن وابسته است. پیش از آنکه موشک رهگیر پرتاب شود، ماهوارههایی که به حسگرهای مادون قرمز مجهز هستند، گرمای بسیار زیاد ناشی از پرتاب موشک را تشخیص میدهند. سپس رادارهای زمینی و دریایی مسیر حرکت موشک را زیر نظر میگیرند و با محاسبه مسیر احتمالی آن، مشخص میکنند که بهترین نقطه برای رهگیری کجاست.
بیشتر بخوانید: آمریکا تا ۲۰۲۷ سامانه جدید رهگیری موشکهای مافوق صوت را آزمایش میکند
تمام این دادهها بهصورت پیوسته در اختیار شبکه فرماندهی و کنترل قرار میگیرد. این شبکه تصمیم میگیرد که آیا رهگیری ضروری است یا خیر، مناسبترین موشک رهگیر را انتخاب میکند و بهترین زمان برای شلیک را تعیین خواهد کرد.
پیشبینی محل حضور موشک
#یکی از برداشتهای اشتباه رایج این است که موشک رهگیر مستقیماً به دنبال موشک مهاجم حرکت میکند. در واقع، رایانههای کنترل آتش با بررسی سرعت، ارتفاع، جهت حرکت و مسیر احتمالی پرواز، محل آینده حضور هدف را پیشبینی میکنند. به همین دلیل، موشک رهگیر به سمت نقطهای که قرار است موشک دشمن در آینده به آن برسد شلیک میشود، نه به سمت موقعیت فعلی آن.
در حالی که هر دو موشک همچنان در حال حرکت هستند، سامانه هدایت داخلی موشک رهگیر بهطور مداوم اطلاعات جدید ردیابی را دریافت کرده و مسیر خود را اصلاح میکند تا در نهایت به هدف برسد. برای موشکهای بالستیک کوتاهبرد، از زمان شناسایی تا لحظه رهگیری ممکن است تنها چند دقیقه فرصت وجود داشته باشد.
بیشتر بخوانید: موشک بالستیک قارهپیما DF-31 چین توانایی رسیدن به خاک ایالات متحده را دارد
مرحلههای مختلف پرواز موشکهای بالستیک
#موشکهای بالستیک در طول مسیر خود سه مرحله اصلی را طی میکنند و هر مرحله فرصت متفاوتی برای رهگیری فراهم میسازد. مرحله نخست، مرحله شتابگیری یا بوست است که بلافاصله پس از پرتاب آغاز میشود و موتورهای موشک هنوز در حال کار هستند. در این زمان، موشک به دلیل تولید گرمای بسیار زیاد بهراحتی توسط حسگرهای مادون قرمز دیده میشود، اما رهگیری آن بسیار دشوار است، زیرا سامانههای دفاعی باید از قبل در نزدیکی محل پرتاب مستقر شده باشند.
مرحله دوم، مرحله میانی یا میدکورس است که طولانیترین بخش پرواز محسوب میشود. در این مرحله، پس از جدا شدن بوسترها، کلاهک در فضای خارج از جو زمین حرکت میکند. سامانههایی مانند Aegis Ballistic Missile Defense که از رهگیرهای SM-3 استفاده میکنند و همچنین سامانه Ground-based Midcourse Defense آمریکا برای مقابله با تهدیدها در همین مرحله طراحی شدهاند.
بیشتر بخوانید: مواد بهکار رفته در موشکهای بالستیک چیست؟
مرحله پایانی، مرحله نهایی یا ترمینال است که در آن کلاهک دوباره وارد جو زمین میشود و به سمت هدف سقوط میکند. سامانههایی مانند THAAD و Patriot PAC-3 در این مرحله وارد عمل میشوند و آخرین فرصت را برای نابود کردن موشک مهاجم پیش از برخورد فراهم میکنند.
برخورد مستقیم یا استفاده از انفجار
#همه موشکهای رهگیر به یک شیوه هدف را نابود نمیکنند. بسیاری از سامانههای قدیمیتر از کلاهکهای انفجاری ترکشزا بهره میبرند که در نزدیکی موشک دشمن منفجر میگردند و با پخش قطعات فلزی پرسرعت، آن را منهدم میکنند.
در مقابل، سامانههای پیشرفتهتر به فناوری برخورد مستقیم یا Hit-to-Kill متکی هستند. این موشکها به جای انفجار در نزدیکی هدف، مستقیماً با آن برخورد میکنند. انرژی جنبشی بسیار زیاد ناشی از این برخورد برای نابود کردن یا از کار انداختن هدف کافی است و نیازی به حمل کلاهک انفجاری بزرگ وجود ندارد. سامانههایی مانند THAAD، SM-3 و Patriot PAC-3 در بسیاری از مأموریتهای دفاع موشکی بالستیک از این فناوری استفاده میکنند.
چالشهای رهگیری موشک
#رهگیری موشک را معمولاً به تلاش برای برخورد دادن یک گلوله به گلولهای دیگر تشبیه میکنند، اما واقعیت حتی از این هم دشوارتر است. موشکهای بالستیک مهاجم ممکن است با سرعتی معادل چند کیلومتر در هر ثانیه حرکت کنند و همین موضوع باعث میشود نیروهای دفاعی تنها زمان بسیار محدودی برای واکنش داشته باشند.
افزون بر این، موشکهای مدرن میتوانند طعمههای فریبدهنده آزاد کنند، در طول مسیر مانور دهند یا در ارتفاع پایینتری پرواز نمایند تا شناسایی و رهگیری آنها دشوارتر شود.
شرایط نامساعد جوی، جنگ الکترونیک، محدودیت پوشش راداری و ویژگیهای جغرافیایی نیز میتوانند زمان در دسترس برای شناسایی و انهدام تهدید را کاهش دهند. به همین دلیل، بسیاری از کشورها به سمت استفاده از سامانههای دفاع موشکی لایهای حرکت کردهاند؛ رویکردی که در آن چندین سامانه رهگیری در بردها و ارتفاعهای مختلف فعالیت میکنند تا اگر یک لایه موفق به رهگیری نشد، لایه بعدی فرصت مقابله با تهدید را داشته باشد.
نمونههایی از موشکهای رهگیر
#هر موشک رهگیر برای مقابله با نوع مشخصی از تهدید طراحی شده است. Patriot PAC-3 وظیفه حفاظت از پایگاههای نظامی و شهرها را در برابر موشکهای بالستیک، موشکهای کروز و هواپیماها در مرحله نهایی پرواز بر عهده دارد.
سامانه THAAD برای رهگیری موشکهای بالستیک کوتاهبرد و میانبرد در ارتفاعهای بسیار بالا، حتی خارج از جو زمین، طراحی شده. رهگیر دریایی SM-3 از کشتیها و مناطق تحت حفاظت متحدان در برابر موشکهای بالستیک در مرحله میانی پرواز دفاع میکند. همچنین SM-6 نقش مکملی در دفاع مرحله نهایی دارد و توانایی مقابله با هواپیماها، موشکهای کروز و برخی موشکهای بالستیک را نیز داراست.
کشورهای دیگر نیز سامانههایی مانند Arrow-3، David’s Sling و Iron Dome را در اختیار دارند که هر کدام برای مقابله با تهدیدها در بردها و شرایط عملیاتی متفاوت توسعه یافتهاند.
آینده رهگیری موشکها
#با گسترش موشکهای بالستیک مانورپذیر و وسایل پرنده فراصوت گلاید، روشهای سنتی رهگیری بیش از گذشته با چالش روبهرو شدهاند. انتظار میرود سامانههای آینده از حسگرهای پیشرفتهتر، سامانههای ردیابی مبتنی بر هوش مصنوعی و رهگیرهای جدیدی مانند Glide Phase Interceptor یا GPI که هماکنون در حال توسعه است، استفاده کنند تا بتوانند تهدیدهای فراصوت را پیش از آغاز مرحله نهایی پرواز هدف قرار دهند.
اگرچه هیچ سامانه دفاع موشکی نمیتواند حفاظت صددرصدی را تضمین کند، اما معماریهای دفاعی چندلایه امروزی توانایی کشورها را برای شناسایی، ردیابی و رهگیری تهدیدهای پیچیده به شکل قابل توجهی افزایش دادهاند. در نهایت، موفقیت این مأموریت نه به عملکرد یک موشک رهگیر، بلکه به هماهنگی کامل میان ماهوارهها، رادارها، شبکههای فرماندهی و مجموعهای از لایههای دفاعی وابسته است که باید همه آنها ظرف چند ثانیه بهصورت هماهنگ عمل کنند.
