آمریکا یک گام مهم برای کاهش وابستگی هواپیماها به کوانتومی-نوری برای انتقال داده حتی در صورت غیرفعال بودن GPS" aria-label="لینک به ابداع یک پلتفرم کوانتومی-نوری برای انتقال داده حتی در صورت غیرفعال بودن GPS">GPS برداشته است.
واحد نوآوری دفاعی آمریکا (DIU) اعلام کرده یک پرواز آزمایشی در اقیانوس آرام با استفاده از سامانه ناوبری کوانتومی انجام شده که هواپیما را بدون تکیه بر GPS قادر به تعیین موقعیت و مسیریابی کرده است. این آزمایش بخشی از تلاش برای توسعه سیستمهایی است که حتی در صورت از کار افتادن یا مختل شدن GPS بتوانند موقعیت هواپیما را با دقت مناسب مشخص کنند.
در این آزمایش، فناوری توسعهیافته توسط Honeywell از حسگرهای کوانتومی برای اندازهگیری حرکت و تغییرات میدانهای فیزیکی استفاده کرده است. هدف این فناوری آن است که هواپیما بتواند بدون دریافت سیگنال ماهوارهای، موقعیت خود را محاسبه کند؛ قابلیتی که بهخصوص برای پروازهای نظامی و مناطقی که دسترسی به GPS قابل اعتماد نیست، اهمیت زیادی دارد.
مشکل GPS در هواپیما چیست؟
# GPS در شرایط عادی یکی از مهمترین منابع اطلاعات موقعیت برای هواپیماهاست، اما سیگنالهای آن از ماهواره به زمین میرسند و نسبتاً ضعیف هستند. به همین دلیل میتوان آنها را با تجهیزات مخصوص جمینگ (Jamming) مختل کرد یا با اسپوفینگ (Spoofing) سیگنال جعلی تولید کرد تا سامانه ناوبری هواپیما تصور کند در موقعیت دیگری قرار دارد.
این موضوع صرفاً یک نگرانی تئوری نیست. سازمان هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) در سال ۲۰۲۶ راهنمای خود درباره اختلالات GPS/GNSS را بهروزرسانی کرده و نسبت به افزایش مشکلات ناشی از جمینگ و اسپوفینگ هشدار داده است. گزارشهای هوانوردی نیز نشان میدهند چنین اختلالاتی میتوانند باعث خطا در موقعیتیابی، هشدارهای غیرواقعی سامانههای هواپیما و حتی تغییر مسیر پرواز شوند.
بنابراین مسئله این نیست که هواپیما بدون GPS قادر به پرواز نیست. هواپیماها سامانههای ناوبری دیگری مانند سامانههای اینرسی، رادیونویگیشن و تجهیزات زمینی نیز دارند؛ مسئله این است که GPS در بسیاری از هواپیماهای امروزی نقش بسیار مهمی در تعیین دقیق موقعیت دارد و وجود یک سامانه مستقل و مقاوم در برابر اختلال میتواند یک لایه مهم ایمنی و اطمینان بیشتر ایجاد کند.
ناوبری کوانتومی چگونه مشکل را حل میکند؟
# ایده اصلی این فناوری، حذف نیاز به دریافت سیگنال از ماهواره برای محاسبه موقعیت است. سامانههای ناوبری کوانتومی میتوانند با استفاده از حسگرهای بسیار دقیق، حرکت هواپیما و برخی ویژگیهای محیط اطراف را اندازهگیری کنند و از این اطلاعات برای تخمین موقعیت استفاده کنند.
مزیت مهم چنین روشی این است که برخلاف GPS، هواپیما برای تعیین موقعیت خود مجبور نیست سیگنال رادیویی قابل دریافت از ماهواره داشته باشد؛ بنابراین ایجاد اختلال یا ارسال سیگنال جعلی برای فریب سامانه بسیار دشوارتر خواهد بود. آزمایش اخیر آمریکا نشان داده این فناوری میتواند در یک پرواز واقعی و در مسافتهای طولانی روی اقیانوس به کار گرفته شود.
گزارش واحد نوآوری دفاعی آمریکا میگوید سامانه آزمایششده توانسته دقت تعیین موقعیت را در مقایسه با روشهای پشتیبان سنتی به میزان قابل توجهی بهبود دهد. البته این فناوری هنوز در مرحله توسعه و آزمایش قرار دارد و فاصله زیادی تا جایگزینی کامل سامانههای ناوبری فعلی در هواپیماهای تجاری وجود دارد.
آیا قرار است GPS از هواپیماها حذف شود؟
# خیر. هدف این پروژه حذف GPS نیست، بلکه ایجاد یک سیستم پشتیبان مستقل است. GPS و دیگر سامانههای GNSS همچنان بخش مهمی از زیرساخت ناوبری هوایی محسوب میشوند و سازمانهای هوانوردی نیز استانداردها و روشهای مختلفی برای استفاده از آنها در نظر گرفتهاند.
آنچه آمریکا و سایر کشورها دنبال میکنند، ایجاد ناوبری چندلایه است؛ یعنی اگر GPS به دلیل اختلال، حمله الکترونیکی یا نقص فنی در دسترس نبود، هواپیما بتواند بدون از دست دادن توانایی تعیین موقعیت، پرواز خود را ادامه دهد.
اهمیت این موضوع با افزایش موارد گزارششده از اختلال GPS در نقاط مختلف جهان بیشتر شده است. FAA در راهنمای جدید خود مشخصاً روی پیامدهای جمینگ و اسپوفینگ GNSS و روشهای مقابله با آنها برای خدمه پروازی تمرکز کرده است.
اگر فناوریهای کوانتومی بتوانند دقت، اندازه و هزینه خود را به سطح موردنیاز صنعت هوانوردی برسانند، در آینده ممکن است هواپیماها به جای وابستگی شدید به یک منبع موقعیتیابی، از ترکیبی از GPS، سامانههای اینرسی، حسگرهای کوانتومی و سایر فناوریهای ناوبری استفاده کنند؛ رویکردی که میتواند در برابر اختلالات عمدی و غیرعمدی بسیار مقاومتر باشد.