پژوهش تازهای از دانشمندان دانشگاه ویسکانسین-مدیسن و دانشگاه پرینستون نشان میدهد انفجار یک بمب هستهای در مدار پایین زمین میتواند تقریباً تمام ماهوارههای فعال در این منطقه را از کار بیندازد. بر اساس این مطالعه، یک انفجار هستهای یکمگاتنی در ارتفاع ۵۰۰ کیلومتری زمین ممکن است ظرف یک هفته حدود ۹۸ درصد ماهوارههای بررسیشده را از کار بیندازد.
این پژوهش که در ۶ نوامبر ۲۰۲۶ در پایگاه علمی arXiv منتشر شده، حدود ۱۳ هزار و ۳۰۰ ماهواره فعال در مدار پایین زمین را در محاسبات خود در نظر گرفته است. محققان سناریویی فرضی را شبیهسازی کردهاند که در آن یک سلاح هستهای بر فراز منطقه اقیانوس اطلس جنوبی منفجر میشود؛ منطقهای که به دلیل ویژگیهای میدان مغناطیسی زمین، شرایط خاصی برای تجمع ذرات باردار دارد.
خطر اصلی فقط به موج اولیه تشعشعات انفجار محدود نمیشود. پس از انفجار، محصولات رادیواکتیو حاصل از شکافت هستهای الکترونهای پرانرژی آزاد میکنند. این ذرات میتوانند در میدان مغناطیسی زمین به دام بیفتند و یک کمربند تشعشعی مصنوعی تشکیل دهند؛ محیطی که ماهوارهها هنگام گردش به دور زمین بارها از آن عبور میکنند.
بر اساس نتایج شبیهسازی، در سناریوی اصلی حدود ۲۵ درصد ماهوارهها در همان روز نخست از کار میافتند. این میزان پس از سه روز به حدود ۷۸ درصد و پس از یک هفته به نزدیک ۹۸ درصد میرسد. بنابراین حتی ماهوارههایی که مستقیماً در معرض تابش اولیه انفجار قرار نگرفتهاند نیز ممکن است در اثر عبور مکرر از کمربند تشعشعی آسیب ببینند.
پژوهشگران همچنین سناریویی را بررسی کردهاند که در آن مقاومت ماهوارهها در برابر تشعشعات سه برابر بیشتر از فرض اولیه باشد. با وجود این محافظت اضافی، حدود ۹۷ درصد ماهوارهها همچنان طی دو هفته از کار میافتند. این نتیجه نشان میدهد افزایش مقاومت الکترونیکی ماهوارهها بهتنهایی برای مقابله با چنین رویدادی کافی نخواهد بود.
پیامدهای انفجار به از کار افتادن ماهوارهها محدود نمیشود. ماهوارههایی که سامانههای کنترل و مانور خود را از دست میدهند، ممکن است با دیگر تجهیزات فضایی برخورد کنند. مدل پژوهشگران احتمال وقوع حدود ۲۰ برخورد بزرگ طی دو سال پس از انفجار را پیشبینی میکند. چنین برخوردهایی میتوانند هزاران قطعه زباله فضایی ایجاد کنند و خطر برخوردهای بعدی را افزایش دهند.
از کار افتادن گسترده ماهوارهها میتواند خدماتی مانند اینترنت ماهوارهای، ارتباطات، ناوبری، پیشبینی آبوهوا و بخشی از سامانههای نظامی را مختل کند. مشکل دیگر این است که جایگزین کردن ماهوارههای آسیبدیده لزوماً بحران را حل نمیکند؛ زیرا ماهوارههای جدید نیز ممکن است وارد همان محیط تشعشعی خطرناک شوند و با زبالههای فضایی باقیمانده برخورد کنند.
این خطر سابقه تاریخی نیز دارد. در سال ۱۹۶۲، آمریکا آزمایش هستهای Starfish Prime را با انفجار یک کلاهک ۱.۴ مگاتنی در ارتفاع حدود ۴۰۰ کیلومتری اقیانوس آرام انجام داد. تشعشعات باقیمانده از این انفجار به چند ماهواره آسیب زد و برخی از آنها را از کار انداخت. تفاوت شرایط امروز با آن زمان، افزایش چشمگیر تعداد ماهوارهها و وابستگی گسترده زندگی روزمره به زیرساختهای فضایی است.
مهمترین نکته این پژوهش آن است که انفجار هستهای در فضا میتواند بدون هدف قرار دادن تکتک ماهوارهها، به بخش بزرگی از زیرساخت فضایی زمین آسیب بزند. در واقع، کمربند تشعشعی مصنوعی مانند یک تهدید ماندگار عمل میکند و حتی پس از پایان انفجار، ماهوارهها را در معرض خطر قرار میدهد. البته اعداد اعلامشده نتیجه یک مدل رایانهای و مربوط به سناریوی مشخصی هستند؛ مقاله هنوز داوری علمی مستقل را پشت سر نگذاشته و نباید این درصدها را پیشبینی قطعی برای هر انفجار هستهای دانست.