تصور کنید در یک بازی واقعیت مجازی قدم می‌زنید، وارد جنگلی بارانی می‌شوید و علاوه بر دیدن درختان و شنیدن صدای پرندگان، بوی خاک مرطوب را هم احساس می‌کنید. یا در یک فروشگاه آنلاین، پیش از خرید عطر، رایحه آن را در محیطی دیجیتال تجربه می‌کنید. این ایده دیگر فقط بخشی از داستان‌های علمی‌تخیلی نیست؛ فناوری «رایحه دیجیتال» در حال تبدیل‌شدن به یکی از حوزه‌های نوظهور تعامل انسان با دنیای مجازی است.
در این فناوری که با نام‌هایی مانند Digital Scent و Olfactory Display شناخته می‌شود، دستگاه‌های ویژه با آزادکردن مقادیر کنترل‌شده‌ای از مواد معطر، بوهای مشخصی را در نزدیکی بینی کاربر ایجاد می‌کنند. این سیستم‌ها معمولاً به مجموعه‌ای از رایحه‌های پایه متکی هستند و با ترکیب آن‌ها می‌کوشند بوی موردنیاز را بازسازی کنند. برخلاف تصویر و صدا که انتقال دیجیتال آن‌ها به زیرساختی نسبتاً استاندارد رسیده، بازتولید بو به کنترل دقیق مواد، جریان هوا و زمان انتشار نیاز دارد.
یکی از نمونه‌های جدید این فناوری در مؤسسه علوم توکیو توسعه یافته است. پژوهشگران این مؤسسه در مه ۲۰۲۶ از یک دستگاه پوشیدنی خبر دادند که به هدست واقعیت مجازی متصل می‌شود و می‌تواند تا هشت رایحه، از جمله گل رز، پرتقال، قهوه و اسطوخودوس را در نزدیکی بینی کاربر منتشر کند. نکته مهم، تنها تولید بو نیست؛ دستگاه باید شدت رایحه، ترکیب بوها و زمان انتشار آن‌ها را نیز کنترل کند و پس از تغییر صحنه، رایحه قبلی را تا حد امکان از محیط کاربر خارج سازد.
چالش ماندگاری بو یکی از موانع اصلی گسترش این فناوری است. برای مثال، اگر کاربر در یک محیط مجازی از جنگل وارد کافه شود، باقی‌ماندن بوی درختان و ترکیب آن با رایحه قهوه می‌تواند تجربه را غیرواقعی کند. پژوهش منتشرشده در نشریه IEEE Sensors Journal در سال ۲۰۲۶، یک سامانه پوشیدنی هشت‌کاناله را توصیف می‌کند که برای کاهش تأخیر انتشار رایحه و پاک‌سازی هوای اطراف دستگاه طراحی شده است. در این نمونه، زمان رسیدن رایحه به مرحله قابل‌تشخیص حدود ۳.۱۷ ثانیه گزارش شده؛ عددی که به همان سامانه و شرایط آزمایش مربوط است و نباید آن را عملکرد همه دستگاه‌های رایحه دیجیتال دانست.
کاربردهای احتمالی این فناوری فقط به بازی محدود نمی‌شود. در آموزش، می‌توان از بو برای شبیه‌سازی محیط‌های آزمایشگاهی یا آموزش تشخیص رایحه استفاده کرد؛ در گردشگری مجازی، تجربه مکان‌ها می‌تواند چندحسی‌تر شود و در تحقیقات سلامت نیز بررسی واکنش افراد به بوها اهمیت دارد. پژوهش‌های منتشرشده در نشریات علمی نشان می‌دهند افزودن محرک‌های بویایی ممکن است احساس حضور در محیط مجازی را افزایش دهد، اما میزان این اثر به طراحی دستگاه، نوع تجربه و شرایط آزمایش بستگی دارد. استفاده درمانی یا تشخیصی از این فناوری نیز هنوز به شواهد و ارزیابی‌های بیشتر نیاز دارد.
با وجود پیشرفت‌های اخیر، رایحه دیجیتال هنوز به فناوری فراگیری مانند نمایشگرها یا هدفون‌ها تبدیل نشده است. ساخت دستگاه‌های کوچک و قابل‌حمل، تأمین و تعویض مواد معطر، جلوگیری از مخلوط‌شدن بوها، کنترل ایمنی مواد و سازگاری با افراد حساس به رایحه از جمله موانع باقی‌مانده‌اند. بااین‌حال، پژوهش‌های سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهند دانشمندان در حال نزدیک‌شدن به تجربه‌هایی هستند که در آن‌ها دنیای دیجیتال فقط دیده و شنیده نمی‌شود، بلکه می‌توان بخشی از آن را از طریق حس بویایی نیز تجربه کرد.
