برنامه Recuva؛ برنامه ای که فایل های حذف شده سالهای پیش را بازیابی می کند

تقریباً برای همه پیش آمده که هنگام مرتب کردن فایل‌های رایانه یا حذف یک برنامه، ناگهان متوجه شوند فایل مهمی را از دست داده‌اند.

وقتی آن فایل نه در سطل زباله باشد، نه در فضای ذخیره‌سازی ابری پیدا شود و نه هیچ نسخه پشتیبانی از آن وجود داشته باشد، این سؤال مطرح می‌شود که چه راهکاری باقی می‌ماند؟

اگرچه برنامه‌های بازیابی اطلاعات مانند گذشته محبوب نیستند، اما همچنان در چنین شرایطی می‌توانند نجات‌بخش باشند. یکی از شناخته‌شده‌ترین ابزارها در این زمینه Recuva است که توسط شرکت پیریفور عرضه شده است. ما تقریباً از زمان انتشار نخستین نسخه آن در سال ۲۰۰۷ از این نرم‌افزار استفاده کرده‌ایم و در مجموع بارها پیش از فراگیر شدن سرویس‌های ذخیره‌سازی ابری توانسته است فایل‌های از دست رفته را برایمان بازگرداند. البته کار با این برنامه یک نکته مهم را آشکار می‌کند؛ اگر واقعاً بخواهید اطلاعاتتان برای همیشه از بین برود، انجام این کار بسیار دشوارتر از چیزی است که تصور می‌شود.

توصیه می‌کنیم Recuva را فقط از وب‌سایت رسمی آن یا از فروشگاه مایکروسافت دانلود کنید. اگر نام این برنامه را در گوگل جست‌وجو کنید، احتمال دارد با وب‌سایت‌هایی روبه‌رو شوید که از نام Recuva سوءاستفاده می‌کنند تا کاربران را به دانلود نرم‌افزارهای دیگر ترغیب نمایند. دریافت برنامه از منبع اصلی بهترین راه برای جلوگیری از نصب نسخه‌های نامطمئن یا آلوده است.

دلیل این موضوع به نحوه عملکرد ویندوز هنگام حذف فایل از روی هارددیسک‌های مکانیکی بازمی‌گردد. در حقیقت، داده‌های اصلی فایل دست‌نخورده باقی می‌مانند. ویندوز تنها بخشی از فضای دیسک را که فایل در آن قرار داشته به‌عنوان فضای آزاد علامت‌گذاری می‌کند تا بعدها در صورت نیاز اطلاعات جدید روی آن نوشته شود. بنابراین تا زمانی که داده دیگری جایگزین آن بخش از دیسک نشده باشد، بازیابی فایل با استفاده از نرم‌افزار مناسب کار چندان دشواری نیست.

به همین علت، اگر به‌طور اتفاقی فایل مهمی را پاک کنید، بهترین اقدام این است که هر کاری را روی رایانه متوقف کرده و بلافاصله برنامه بازیابی اطلاعات را اجرا کنید. این کار احتمال بازنویسی شدن داده‌های قبلی را کاهش می‌دهد و شانس بازگرداندن فایل را تا حد زیادی افزایش می‌دهد.

گاهی Recuva بیش از اندازه در انجام وظیفه خود موفق عمل می‌کند. البته این موضوع ایراد نرم‌افزار نیست، زیرا دقیقاً همان کاری را انجام می‌دهد که برای آن طراحی شده است. این نرم‌افزار گاهی فایل‌هایی را نیز پیدا می‌کند که احتمالاً صاحبان آن‌ها هرگز مایل نبودند شخص دیگری از وجودشان باخبر شود.

زمانی که برنامه‌ای مانند Recuva را اجرا می‌کنید، ممکن است متوجه شوید علاوه بر فایل‌هایی که چند دقیقه قبل حذف کرده‌اید، اسنادی که ماه‌ها یا حتی سال‌ها پیش پاک شده بودند نیز همچنان قابل بازیابی هستند. همین موضوع نشان می‌دهد اگر فردی به هارددیسک شما دسترسی داشته باشد و چنین نرم‌افزاری را اجرا کند، شاید بتواند اطلاعاتی را که تصور می‌کردید برای همیشه حذف شده‌اند دوباره استخراج کند. Recuva همچنین قابلیتی به نام Deep Scan دارد که فایل‌هایی را پیدا می‌کند که در اسکن عادی نمایش داده نمی‌شوند و حتی می‌تواند بخش‌هایی از فایل‌های ناقص را بازیابی نماید. برای نمونه، ممکن است تنها نیمی از یک فایل Word بازگردانده شود، اما همان بخش نیز اطلاعات حساس و مهمی را در خود داشته باشد.

Recuva در دوره‌ای توسعه یافت که استفاده از SSD در رایانه‌های خانگی هنوز رایج نبود. این برنامه با تکیه بر ویژگی‌های سیستم فایل ویندوز و ساختار هارددیسک‌های مکانیکی، فایل‌های حذف‌شده را بازیابی می‌کند.

البته این موضوع هنوز هم اهمیت دارد، زیرا بسیاری از کاربران همچنان از هارددیسک‌های مکانیکی برای ذخیره حجم زیادی از اطلاعات استفاده می‌کنند. حتی می‌توان گفت اکنون احتمال ذخیره شدن داده‌های حساس روی HDD بیشتر شده است، چون معمولاً SSD را برای نصب سیستم‌عامل و برنامه‌هایی که به سرعت بالاتر نیاز دارند کنار می‌گذاریم.

با این وجود، Recuva همچنان می‌تواند فایل‌های حذف‌شده روی SSD را نیز شناسایی کند؛ همان‌طور که در آزمایشی که روی یک SSD اکسترنال SATA انجام دادیم، این قابلیت به‌خوبی دیده شد.

اما SSDها از نظر نحوه ذخیره اطلاعات کاملاً با هارددیسک‌های مکانیکی تفاوت دارند. بیشتر مدل‌های امروزی از قابلیتی به نام TRIM پشتیبانی می‌کنند. پس از حذف یک فایل، سیستم‌عامل به SSD اطلاع می‌دهد که کدام بلوک‌ها دیگر موردنیاز نیستند. سپس حافظه SSD در زمان انجام عملیات نگهداری داخلی، این بلوک‌ها را پاک می‌کند تا هم سرعت نوشتن اطلاعات جدید افزایش یابد و هم عمر مفید حافظه حفظ شود.

به همین دلیل، اگر فایلی را از روی SSD حذف کنید، فرصت نامحدودی برای بازیابی آن نخواهید داشت. البته این موضوع به شرطی است که SSD از TRIM یا دیگر فناوری‌های مدیریت حافظه و جمع‌آوری زباله پشتیبانی کند و این قابلیت فعال باشد. این مسئله از یک سو برای کسانی که قصد بازیابی فایل را دارند خبر خوبی نیست، زیرا با گذشت زمان احتمال بازگرداندن اطلاعات کاهش می‌یابد. از سوی دیگر، اگر هدفتان حذف دائمی داده‌ها باشد، این ویژگی باعث می‌شود احتمال بازیابی آن‌ها بسیار کمتر شود.

هرگز از نرم‌افزارهای مخصوص نابود کردن اطلاعات هارددیسک روی SSD استفاده نکنید. بازنویسی مکرر و تصادفی داده‌ها تنها موجب کاهش عمر SSD می‌شود و حتی ممکن است همه اطلاعات را نیز به‌طور کامل از بین نبرد. در عوض بهتر است از ابزارهایی استفاده شود که ویژه SSD طراحی شده‌اند و می‌توانند فرمان Secure Erase را مستقیماً روی این نوع حافظه اجرا کنند.

در نهایت، اگر هدفتان حذف کامل اطلاعات است، باید بدانید این کار بسیار پیچیده‌تر از چیزی است که به نظر می‌رسد و میزان دشواری آن به توانایی و امکانات فردی بستگی دارد که قصد بازیابی داده‌ها را دارد. حتی نابود کردن فیزیکی یک هارددیسک نیز همیشه تضمین نمی‌کند که اطلاعات آن غیرقابل بازیابی باشند، زیرا متخصصان بازیابی اطلاعات در صورت دسترسی به تجهیزات پیشرفته و صرف زمان و هزینه کافی، گاهی قادرند هاردهای آسیب‌دیده را بازسازی کرده و داده‌های موجود در آن‌ها را استخراج کنند.

با این حال، اگر نگرانی شما سازمان‌های اطلاعاتی یا نهادهای بسیار مجهز نیست، منطقی‌ترین راهکار استفاده از روش‌های پاک‌سازی ایمن متناسب با نوع حافظه ذخیره‌سازی است. برای مثال، می‌توان با اجرای ابزار ShredOS از طریق یک حافظه USB، هارددیسک‌ها را به‌صورت ایمن و استاندارد پاک کرد تا احتمال بازیابی اطلاعات به حداقل برسد.