اگر از مردم بپرسید کدام‌یک کمیاب‌تر است، طلا یا الماس، احتمالاً بیشتر افراد بدون تردید الماس را انتخاب می‌کنند. اما وقتی پای زمین‌شناسی و ترکیب واقعی پوسته زمین به میان می‌آید، ماجرا پیچیده‌تر می‌شود. طلا از نظر عنصر شیمیایی بسیار کمیاب‌تر از کربن است؛ اما تبدیل کربن به الماس طبیعی و سپس پیدا شدن الماسی که ارزش جواهری داشته باشد، فرآیندی بسیار دشوار و نادر است.
طلا با نماد شیمیایی Au یکی از عناصر بسیار کمیاب در پوسته زمین محسوب می‌شود. بر اساس داده‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا، غلظت طلا در پوسته زمین حدود ۰.۰۰۱ تا ۰.۰۰۶ قسمت در میلیون برآورد شده است. به بیان ساده، مقدار بسیار ناچیزی از سنگ‌های پوسته زمین را طلا تشکیل می‌دهد.
در مقابل، ماده اولیه الماس یعنی کربن بسیار فراوان‌تر است. الماس در واقع عنصر جدیدی نیست؛ همان کربن است که تحت فشار و دمای بسیار زیاد، ساختار بلوری متفاوتی پیدا کرده است. به همین دلیل نمی‌توان گفت «کربن» به خودی خود کمیاب است؛ چیزی که کمیاب است، شرایط طبیعی لازم برای تبدیل آن به الماس و انتقال این بلورها از اعماق زمین به سطح است.
الماس چطور در اعماق زمین ساخته می‌شود؟
#الماس‌های طبیعی معمولاً در اعماق حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلومتری زیر سطح زمین و در شرایطی با دمای حدود ۱۰۵۰ تا ۱۲۰۰ درجه سانتی‌گراد شکل می‌گیرند. فشار بسیار بالای این مناطق باعث می‌شود اتم‌های کربن ساختار ویژه الماس را تشکیل دهند. سپس برخی فوران‌های آتشفشانی، بلورهای الماس را درون سنگ‌هایی مانند کیمبرلیت از اعماق زمین به سطح می‌رسانند.
اما همین فرآیند باعث می‌شود یافتن الماس طبیعی قابل استخراج دشوار باشد. همه مناطقی که سنگ‌های مناسب در آنها وجود دارد الزاماً دارای ذخایر اقتصادی الماس نیستند و حتی در ذخایر الماس نیز همه سنگ‌ها کیفیت جواهری ندارند. به گفته سازمان زمین‌شناسی استرالیا، تنها بخش محدودی از ذخایر اقتصادی الماس کیفیت جواهری دارند.
پس چرا الماس گاهی کمیاب‌تر از طلا به نظر می‌رسد؟
#طلا به شکل‌های مختلف در سنگ‌ها و رسوبات یافت می‌شود و با وجود غلظت بسیار پایین، ذخایر اقتصادی آن در نقاط مختلف جهان وجود دارد. تقریباً تمام طلایی که در طول تاریخ استخراج شده نیز همچنان روی زمین باقی مانده است. شورای جهانی طلا در برآورد سال ۲۰۲۶ اعلام کرده که تاکنون حدود ۲۲۲ هزار و ۶۰۰ تن طلا در تاریخ استخراج شده است.
اما درباره الماس، داستان متفاوت است. حتی اگر یک ذخیره حاوی الماس باشد، بخش بزرگی از الماس‌های استخراج‌شده الزاماً برای استفاده به‌عنوان جواهرات بسیار گران‌قیمت مناسب نیستند. کیفیت، رنگ، شفافیت، اندازه و نوع برش، نقش بزرگی در ارزش یک الماس دارند. به همین دلیل الماس‌های بزرگ و باکیفیت بسیار کمیاب‌تر از یک قطعه الماس معمولی هستند.
یک نکته جالب؛ الماس مصنوعی معادله را تغییر داده است
#در دهه‌های اخیر دانشمندان توانسته‌اند شرایط لازم برای تولید الماس را در آزمایشگاه ایجاد کنند. الماس آزمایشگاهی از نظر ترکیب شیمیایی همان کربن با ساختار الماسی است، اما برخلاف الماس طبیعی، برای شکل‌گیری آن نیازی به انتظار میلیون‌ها یا میلیاردها سال در اعماق زمین نیست.
همین موضوع باعث شده مفهوم «کمیابی الماس» پیچیده‌تر شود. الماس مصنوعی می‌تواند برای بسیاری از کاربردهای صنعتی و حتی جواهری تولید شود؛ بنابراین وقتی درباره کمیابی صحبت می‌کنیم، باید مشخص کنیم منظورمان الماس طبیعی است یا هر ماده‌ای با ساختار الماسی.
طلا یا الماس؛ بالاخره کدام کمیاب‌تر است؟
#اگر سؤال را از دید فراوانی عنصر در پوسته زمین مطرح کنیم، پاسخ روشن‌تر است: طلا بسیار کمیاب‌تر از کربن است. سازمان زمین‌شناسی آمریکا غلظت طلا در پوسته زمین را در حد چند قسمت در میلیارد گزارش کرده است.
اما اگر منظورمان ماده‌ای طبیعی و قابل استخراج برای استفاده به‌عنوان جواهر باشد، مقایسه پیچیده‌تر می‌شود. تشکیل الماس طبیعی به شرایط بسیار خاصی نیاز دارد و فقط بخش محدودی از الماس‌های استخراج‌شده کیفیت جواهری دارند. به همین دلیل الماس‌های طبیعی باکیفیت، به‌ویژه نمونه‌های بزرگ و بدون نقص، می‌توانند بسیار نادر باشند.
در نتیجه، پاسخ ساده «الماس همیشه از طلا کمیاب‌تر است» علمی نیست. طلا به‌عنوان یک عنصر، فوق‌العاده کمیاب است؛ الماس به‌عنوان یک شکل خاص از کربن، به دلیل شرایط بسیار دشوار تشکیل و استخراج، کمیاب می‌شود. بنابراین هر دو پاسخ می‌توانند در زمینه متفاوت درست باشند.
شاید جالب‌ترین نکته این باشد که قیمت این دو ماده نیز صرفاً از میزان کمیابی آنها تعیین نمی‌شود. تقاضای جهانی، کاربرد صنعتی، فرهنگ، تاریخ، کیفیت، هزینه استخراج و حتی ساختار بازار هم بر ارزش آنها تأثیر می‌گذارند. به همین دلیل «کمیاب‌تر بودن» الزاماً به معنای «گران‌تر بودن» نیست.
