سیدمحمد بلورچیان که بود؟؛ از رتبه نخست داروسازی تا بنیانگذاری پژوهشگاه شیمی ایران

سیدمحمد بلورچیان، استاد تمام دانشگاه تبریز و از چهره‌های ماندگار علم شیمی ایران، شامگاه جمعه ۱۳ شهریور ۱۴۰۵ در ۹۳ سالگی درگذشت.

نام او در چند دهه فعالیت علمی با پژوهش در شیمی آلی و ارگانوسیلیکون، تربیت دانشجویان و راه‌اندازی پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران گره خورده بود.

سیدمحمد بلورچیان سال ۱۳۱۲ در تبریز متولد شد. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در زادگاهش گذراند و سپس برای ادامه تحصیل وارد رشته داروسازی شد. در گزارش‌های منتشرشده درباره زندگی او آمده است که بلورچیان با رتبه نخست در دوره دکترای داروسازی دانشگاه تبریز مسیر دانشگاهی خود را آغاز کرد و برای ادامه تحصیلات تخصصی راهی فرانسه شد.

بلورچیان در دانشگاه بوردوی فرانسه به تحصیل پرداخت و مدرک دکتری تخصصی شیمی و دکترای دولتی خود را دریافت کرد. بخش مهمی از فعالیت علمی او بعدها به شیمی آلی و به‌ویژه تحقیقات مربوط به ترکیبات ارگانوسیلیکون اختصاص یافت؛ حوزه‌ای که از او یکی از پایه‌گذاران تحقیقات آن در ایران ساخت.

بلورچیان پس از بازگشت به ایران به دانشگاه تبریز پیوست و فعالیت آموزشی و پژوهشی خود را در این دانشگاه ادامه داد. او در سال ۱۳۴۲ به مرتبه استادیاری، در سال ۱۳۵۰ به دانشیاری و در سال ۱۳۶۰ به مرتبه استادی رسید و سال‌ها به عنوان عضو هیأت علمی دانشگاه تبریز فعالیت کرد.

او همچنین چهار سال ریاست دانشکده علوم دانشگاه تبریز را بر عهده داشت و در کنار تدریس و پژوهش، در شوراها و نهادهای علمی مختلف کشور نیز فعالیت می‌کرد. ریاست گروه علوم پایه و شاخه شیمی فرهنگستان علوم از دیگر مسئولیت‌های علمی او بود.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه بلورچیان، نقش او در شکل‌گیری و توسعه پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران بود. او این مرکز را بنیان گذاشت و به مدت ۳۱ سال ریاست پژوهشگاه را بر عهده داشت.

در این دوره، توسعه فعالیت‌های پژوهشی و زیرساخت‌های علمی در حوزه شیمی و مهندسی شیمی از محورهای فعالیت او بود. دانشگاه تبریز نیز در پیام تسلیت خود، بنیانگذاری این پژوهشگاه را یکی از جلوه‌های مهم نقش ماندگار بلورچیان در توسعه علمی کشور دانسته است.

بخش مهمی از میراث علمی بلورچیان به پژوهش‌های او در زمینه شیمی ارگانوسیلیکون مربوط می‌شود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، او بیش از ۱۷۰ مقاله پژوهشی در مجلات بین‌المللی نمایه‌شده منتشر کرد و نتایج تحقیقاتش در ۲۰ مجموعه از کتاب‌های مرجع ثبت شده است.

از دیگر دستاوردهای علمی او، ساخت بیش از ۱۵۰ ترکیب جدید ارگانوسیلیکون با عوامل مختلف عنوان شده است. این فعالیت‌ها باعث شد نام او در میان پژوهشگران اثرگذار حوزه شیمی آلی و ارگانوسیلیکون در ایران قرار گیرد.

برخی منابع همچنین از نوآوری‌های او در روش‌های تجزیه شیمیایی و ثبت چند روش جدید در منابع علمی نام برده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد فعالیت بلورچیان تنها به تدریس دانشگاهی محدود نبود و بخش قابل توجهی از زندگی حرفه‌ای او صرف تحقیق و توسعه مرزهای دانش شیمی شد.

بلورچیان در سال ۱۳۸۰ در نخستین همایش چهره‌های ماندگار، به عنوان چهره برگزیده در حوزه‌های شیمی، داروسازی و پزشکی معرفی شد.

او همچنین در سال ۱۳۹۵ در سی‌امین جشنواره بین‌المللی خوارزمی، عنوان برگزیده ویژه پژوهش‌های بنیادی در زمینه فناوری‌های شیمیایی را به دست آورد. از دیگر افتخارات او دریافت نشان درجه یک دانش بود؛ نشانی که به پاس جایگاه علمی و خدمات او به دانش و پژوهش کشور به وی اعطا شد.

بلورچیان از اعضای پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران بود و علاوه بر عضویت در این نهاد، ریاست گروه علوم پایه و ریاست شاخه شیمی فرهنگستان را نیز بر عهده داشت.

در پیام تسلیت فرهنگستان علوم، از او به عنوان یکی از اعضای پیوسته اولیه و پیشکسوت فرهنگستان یاد شده و بر نقش او در فعالیت‌های علمی و پژوهشی این نهاد تأکید شده است.

یکی از بخش‌های مهم کارنامه بلورچیان، تربیت نسل‌های مختلف دانشجویان و پژوهشگران است. دانشگاه تبریز در پیام تسلیت خود تأکید کرده که او دانش و بینش خود را وقف گسترش مرزهای پژوهش و تربیت نسل‌های توانمند علمی کرد.

استاندار آذربایجان شرقی نیز از بیش از نیم قرن حضور مؤثر او در عرصه تدریس و تربیت مهندسان شیمی یاد کرده است. همین ترکیب آموزش، پژوهش و ساختن زیرساخت‌های علمی باعث شد تأثیر فعالیت‌های او فراتر از مقالات و دستاوردهای شخصی باشد.

بلورچیان در کنار پژوهش و تدریس، در انتقال دانش تخصصی نیز فعالیت داشت. از جمله آثار او ترجمه مجموعه سه‌جلدی شیمی آلی در مباحث عمومی، عوامل ساده و عوامل پیچیده بود.

شرح زندگی و فعالیت‌های علمی او نیز در کتاب «پایمرد پژوهش» منتشر شده است؛ کتابی که به سفارش فرهنگستان علوم و با تنظیم و ویرایش حامد زارع و فاطمه ابوحمزه در سال ۱۴۰۰ منتشر شد. نشریه «رشد آموزش شیمی» نیز در شماره‌ای ویژه، مطلبی با عنوان «پایمرد پژوهش؛ شرح احوال استاد دکتر سیدمحمد بلورچیان» منتشر کرده است.

تجلیل از بلورچیان تنها به دریافت جایزه‌ها محدود نشد. در سال ۱۳۹۴ کتابخانه پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران برای قدردانی از فعالیت‌های علمی و پژوهشی او به نام وی نام‌گذاری شد.

در سومین کنگره شیمی و مهندسی شیمی ایران نیز از او به عنوان نخستین شیمیدان برجسته کشور تجلیل شد و در سال ۱۴۰۱ سردیس او به عنوان یکی از مشاهیر و چهره‌های ماندگار معاصر ایران در کتابخانه ملی نصب شد.

درگذشت سیدمحمد بلورچیان در ۹۳ سالگی، پایان زندگی دانشمندی بود که بیش از نیم قرن از عمر خود را در دانشگاه، آزمایشگاه و مراکز پژوهشی گذراند. میراث او فقط مجموعه‌ای از مقالات و جوایز نیست؛ پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران، شاگردانی که تربیت کرد و نسلی از پژوهشگران شیمی که از فعالیت‌های او تأثیر گرفتند، بخش مهمی از میراث علمی او را تشکیل می‌دهند.