در شرایطی که تنش میان اسرائیل و ترکیه در هفتههای اخیر بهویژه بر سر تحولات سوریه افزایش یافته، نام جان مرشایمر، استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو، بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است. او در اظهاراتی درباره احتمال درگیری مستقیم میان دو طرف، برخلاف برخی تحلیلهای رسانهای که از نزدیک بودن جنگ سخن میگویند، این سناریو را بسیار بعید دانسته است. با این حال، مرشایمر معتقد است سوریه میتواند همان نقطهای باشد که یک رویارویی محدود میان دو طرف را رقم بزند.
مرشایمر درباره احتمال جنگ اسرائیل و ترکیه گفته است که اصلیترین محل اصطکاک میان دو طرف در شرایط کنونی سوریه است. به اعتقاد او، اگر ترکیه به شکل جدیتری در سوریه مداخله نظامی کند، ممکن است اسرائیل در نهایت به مواضع ترکیه شلیک کند؛ اما حتی در چنین شرایطی نیز او احتمال نمیدهد که درگیری برای مدت طولانی ادامه پیدا کند. این استاد آمریکایی همچنین تأکید کرده است که واشنگتن تلاش خواهد کرد مانع تبدیل شدن چنین حادثهای به یک جنگ گسترده شود.
ریشه نگرانی اسرائیل را باید در افزایش حضور و نفوذ ترکیه در سوریه جستوجو کرد. در هفتههای گذشته، حمله اسرائیل به پایگاه هوایی ابوالظهور در شمال سوریه و ادعاهای مطرحشده درباره حضور یا فعالیت نظامی ترکیه در این منطقه، سطح تنش را بالا برد. ترکیه اعلام کرد در این پایگاه نیروی نظامی نداشته و حمله اسرائیل را محکوم کرد. آنکارا همچنین نسبت به عادی شدن مداخلات نظامی اسرائیل در خاک سوریه هشدار داده است.
اهمیت ماجرا زمانی بیشتر میشود که بدانیم اسرائیل نگران است حضور ترکیه در سوریه از یک نفوذ سیاسی به یک حضور نظامی پایدار تبدیل شود. گزارشهای منتشرشده در رسانههای داخلی به نقل از منابع اسرائیلی میگویند تلآویو بهطور مشخص از احتمال استقرار سامانههای دفاع هوایی ترکیه در سوریه نگران است؛ زیرا چنین سامانههایی میتوانند آزادی عمل نیروی هوایی اسرائیل را در آسمان سوریه محدود کنند.
در طرف مقابل، ترکیه نیز موضوع را فقط یک اختلاف دیپلماتیک نمیبیند. آنکارا بارها حملات اسرائیل در سوریه را نقض حاکمیت این کشور دانسته و نسبت به ادامه چنین حملاتی هشدار داده است. همین مسئله باعث شده سوریه به صحنهای تبدیل شود که در آن منافع امنیتی دو قدرت منطقهای مستقیماً به یکدیگر نزدیک شده است؛ وضعیتی که حتی یک حادثه محدود یا محاسبه اشتباه میتواند آن را خطرناکتر کند.
با این حال، نشانههایی هم وجود دارد که نشان میدهد دو طرف فعلاً به دنبال کنترل تنش هستند. تسنیم در گزارشی تازه از اعزام کاردار اسرائیل به آنکارا به عنوان نشانهای از کاهش تنش در روابط دو طرف یاد کرده است. بنابراین تصویر فعلی، بیشتر از آنکه نشانه قطعی حرکت اسرائیل و ترکیه به سمت جنگ باشد، بیانگر یک رقابت شدید امنیتی و ژئوپلیتیکی است که هنوز کانالهای دیپلماتیک برای کنترل آن وجود دارد.
از سوی دیگر، نقش آمریکا در این معادله بسیار مهم است. پیش از این نیز در گزارشهای منتشرشده از سوی ایسنا به نقل از رسانههای اسرائیلی تأکید شده بود که واشنگتن نقش کلیدی در جلوگیری از تبدیل تنش میان آنکارا و تلآویو به یک رویارویی مستقیم دارد. حتی از سازوکارهایی برای کاهش تنش میان اسرائیل، ترکیه و سوریه صحبت شده است. دلیل اهمیت آمریکا روشن است؛ ترکیه عضو ناتو است و هرگونه درگیری نظامی مستقیم میان ارتش ترکیه و اسرائیل میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای سوریه داشته باشد.
در همین حال، مواضع دو طرف نشان میدهد اختلاف اصلی فقط به حمله اخیر یا یک پایگاه نظامی محدود نیست. ترکیه تلاش میکند جایگاه خود را به عنوان یکی از قدرتهای اصلی تعیینکننده آینده سوریه تثبیت کند و اسرائیل نیز نمیخواهد در همسایگی خود شاهد شکلگیری یک حضور نظامی قدرتمند دیگر باشد. برخی تحلیلهای منتشرشده در رسانههای داخلی، رقابت آنکارا و تلآویو را بخشی از یک رقابت گستردهتر بر سر نفوذ منطقهای میدانند.
سه سناریو برای آینده تنش اسرائیل و ترکیه
#
- سناریوی اول؛ جنگ مستقیم رخ نمیدهد: این سناریو در شرایط فعلی محتملتر به نظر میرسد. دو طرف میتوانند به تهدیدهای لفظی، فشار سیاسی و رقابت در سوریه ادامه دهند، بدون اینکه ارتشهای آنها مستقیماً وارد جنگ شوند. ارزیابی مرشایمر نیز به همین سمت است و او احتمال جنگ گسترده را بسیار پایین میداند.
- سناریوی دوم؛ یک درگیری محدود در سوریه: خطرناکترین احتمال کوتاهمدت، برخورد ناخواسته میان نیروهای اسرائیلی و ترکیه در خاک سوریه است. اگر اسرائیل به موضعی حمله کند که در آن نیرو یا تجهیزات ترکیه حضور داشته باشد، پاسخ آنکارا میتواند بحران تازهای ایجاد کند. به همین دلیل، موضوع هماهنگی نظامی و ایجاد کانالهای ارتباطی میان طرفین اهمیت زیادی دارد.
- سناریوی سوم؛ ورود آمریکا برای جلوگیری از جنگ: در صورت نزدیک شدن دو طرف به رویارویی مستقیم، احتمالاً واشنگتن تلاش خواهد کرد بحران را مهار کند. مرشایمر نیز صراحتاً گفته است که آمریکا تلاش زیادی برای جلوگیری از جنگ اسرائیل و ترکیه انجام خواهد داد. عضویت ترکیه در ناتو و پیامدهای گسترده چنین درگیریای، انگیزه واشنگتن برای مداخله دیپلماتیک را بیشتر میکند.
بنابراین، پاسخ به این پرسش که «آیا جنگ اسرائیل و ترکیه نزدیک است؟» در شرایط فعلی مثبت نیست. آنچه اکنون مشاهده میشود، افزایش جدی رقابت و اصطکاک میان دو طرف است، اما هنوز فاصله قابل توجهی میان «تنش خطرناک» و «جنگ تمامعیار» وجود دارد. نقطهای که باید بیش از همه زیر نظر گرفته شود، سوریه است؛ جایی که حضور نظامی ترکیه، عملیات اسرائیل و منافع آمریکا در حال تلاقی با یکدیگر هستند.
در واقع، خطر اصلی در کوتاهمدت نه تصمیم آگاهانه دو کشور برای آغاز یک جنگ بزرگ، بلکه وقوع یک حادثه نظامی و سپس زنجیرهای از واکنشهاست. اگر چنین حادثهای رخ دهد، میزان و سرعت واکنش آمریکا و همچنین توان ترکیه و اسرائیل برای ایجاد کانال ارتباطی مستقیم تعیین خواهد کرد که بحران در همان مرحله متوقف شود یا به یک رویارویی جدیتر تبدیل شود. در حال حاضر، ارزیابی مرشایمر و مجموعه گزارشهای منتشرشده در رسانههای داخلی بیشتر از سناریوی «تنش شدید اما قابل مهار» حمایت میکنند تا وقوع یک جنگ قریبالوقوع.
