شکار چشم جاسوسی؛ سقوط پهپاد هرمس ۹۰۰ در آسمان ایران

پهپاد هرمس ۹۰۰ یکی از پیشرفته‌ترین پهپادهای شناسایی و رزمی رژیم اسرائیل محسوب می‌شود که توسط شرکت البیت سیستمز (Elbit Systems) طراحی و تولید شده است. این پهپاد در واقع نسخه تکامل‌یافته و بزرگ‌تر پهپاد مشهور هرمس ۴۵۰ به شمار می‌رود و به‌عنوان جانشین مستقیم آن توسعه یافته است. طراحی هرمس ۹۰۰ بر پایه تجربیات عملیاتی گسترده‌ای شکل گرفت که ارتش اسرائیل از به‌کارگیری هرمس ۴۵۰ در میدان‌های نبرد مختلف به دست آورده بود.

در جریان این عملیات‌ها مشخص شد که برای مأموریت‌های طولانی‌مدت نظارتی و اطلاعاتی، به پلتفرمی با مداومت پروازی بیشتر، سقف پروازی بالاتر و ظرفیت حمل محموله بیشتر نیاز است، بر همین اساس، شرکت البیت سیستمز تصمیم گرفت به جای طراحی یک سامانه به‌طورکامل جدید، یک مسیر تکامل تدریجی را در پیش بگیرد؛ به‌گونه‌ای که هرمس ۹۰۰ بتواند عملکردی تقریباً دو برابر بهتر از هرمس ۴۵۰ ارائه دهد، اما همچنان با زیرساخت‌های عملیاتی موجود سازگار باقی بماند.

به همین دلیل اپراتورهایی که پیش‌تر با هرمس ۴۵۰ کار کرده بودند، می‌توانستند با آموزش بسیار محدود، کنترل و بهره‌برداری از هرمس ۹۰۰ را نیز به‌راحتی در اختیار بگیرند.

پهپاد هرمس ۹۰۰ نخستین پرواز موفق خود را در ۹ دسامبر ۲۰۰۹ انجام داد. پس از آن، این سامانه در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ به‌طور رسمی به بازار جهانی تسلیحات معرفی شد. نخستین قرارداد صادراتی این پهپاد در ژوئیه ۲۰۱۱ با کشور شیلی امضا شد و بدین ترتیب هرمس ۹۰۰ وارد عرصه صادرات نظامی شد.

برنامه اولیه این بود که هرمس ۹۰۰ تا سال ۲۰۱۵ به طور کامل وارد چرخه عملیاتی نیروی هوایی اسرائیل شود، اما تحولات میدانی موجب شد این روند تسریع شود. در جریان عملیات «صخره استوار» در غزه در سال ۲۰۱۴، ارتش اسرائیل به دلیل نیاز فوری به سامانه‌های نظارتی و تهاجمی پیشرفته، این پهپاد را به‌صورت اضطراری وارد خدمت عملیاتی کر

سرانجام در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۵ هرمس ۹۰۰ به‌طور رسمی وارد خط عملیاتی نیروی هوایی اسرائیل شد. در سال‌های بعد، این پهپاد به یکی از ستون‌های اصلی توان اطلاعاتی و نظارتی اسرائیل تبدیل شد. از سال ۲۰۲۴ نیز نیروی هوایی اسرائیل اسکادران ۱۴۷ با نام «رام» را در پایگاه هوایی پالماخیم به طور اختصاصی برای عملیات با این پهپاد تشکیل داد. افزون بر آن، اسکادران ۱۶۶ نیز از این سامانه استفاده می‌کند.

با این حال، فعالیت گسترده هرمس ۹۰۰ در منطقه غرب آسیا به‌ویژه در نزدیکی مرزهای ایران و لبنان، این پهپاد را به یکی از اهداف مهم سامانه‌های پدافند هوایی محور مقاومت تبدیل کرده است.

در سال‌های اخیر، پهپادهای هرمس ۹۰۰ بارها در عملیات‌های نظارتی و تهاجمی در نزدیکی مرزهای ایران به کار گرفته شدند. این پهپادها معمولاً برای جمع‌آوری اطلاعات، شناسایی اهداف حساس و هدایت عملیات‌های دقیق مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

اما با توسعه شبکه پدافند هوایی ایران و ارتقای سامانه‌های کشف و رهگیری اهداف کم‌سطح مقطع راداری، چندین فروند از این پهپادها در عملیات‌های مختلف رهگیری و سرنگون شدند. در برخی موارد بقایای این پهپادها و تسلیحات حمل‌شده توسط آن‌ها نیز به دست نیروهای ایرانی افتاد.

بررسی لاشه این پهپادها اطلاعات ارزشمندی درباره معماری الکترونیکی، حسگرها و تسلیحات به‌کاررفته در آن‌ها در اختیار متخصصان ایرانی قرار داد. تصاویر منتشرشده از بقایای یکی از این پهپادها نشان می‌داد که هرمس ۹۰۰ علاوه بر محموله‌های شناسایی، توان حمل بمب‌های هواپرتاب کوچک در قالب غلاف‌های چندتایی را نیز دارد.

سرنگونی این پهپادها نشان داد که حتی سامانه‌های پیشرفته‌ای همچون هرمس ۹۰۰ نیز در برابر شبکه یکپارچه پدافند هوایی مدرن آسیب‌پذیر هستند.

از نظر طراحی، هرمس ۹۰۰ یک پهپاد در کلاس MALE (Medium Altitude Long Endurance) محسوب می‌شود؛ یعنی پهپادی با ارتفاع پرواز متوسط و مداومت پروازی طولانی.

این پهپاد دارای بدنه‌ای استوانه‌ای، بال‌هایی با نسبت منظری بالا و دم V شکل است. چنین طراحی‌ای به طور خاص برای افزایش کارایی آیرودینامیکی و امکان پرواز طولانی‌مدت در ارتفاع بالا انتخاب شده است.

از جمله ویژگی‌های مهم طراحی این پهپاد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

ارابه فرود جمع‌شونده برای کاهش پسا

استفاده از فلپرون‌های تمام‌طول برای کنترل بهتر پرواز

طراحی بهینه برای مأموریت‌های طولانی نظارتی

این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که در طراحی هرمس ۹۰۰، ماندگاری پروازی طولانی نسبت به سرعت بالا در اولویت قرار داشته است.

ساختار اصلی بدنه این پهپاد عمدتاً از مواد کامپوزیتی سبک‌وزن ساخته شده است. شرکت Kanfit Ltd که بخشی از سهام آن متعلق به شرکت رافائل است، به عنوان یکی از تأمین‌کنندگان اصلی سازه‌های کامپوزیتی این پهپاد شناخته می‌شود.

مدل پایه هرمس ۹۰۰ به یک موتور Rotax 914 مجهز است. این موتور چهار سیلندر توربوشارژ توان خروجی حدود ۷۴٫۶ کیلووات (حدود ۱۰۰ تا ۱۱۵ اسب بخار) تولید می‌کند.

در نسخه‌های پیشرفته‌تر همچون هرمس ۹۰۰ استارلاینر از موتورهای قدرتمندتری استفاده شده است. برخی منابع به استفاده از موتور Rotax 915 iS با توان پیوسته ۱۱۴ کیلووات یا موتور Rotax 916 اشاره کرده‌اند که برای نسخه‌های سنگین‌تر طراحی شده‌اند.

مشخصات دقیق هرمس ۹۰۰ بسته به نسخه‌های مختلف آن متفاوت است. با این حال، مدل پایه این پهپاد دارای ویژگی‌های زیر است:

- طول بدنه: ۸٫۳ متر

- طول بال: ۱۵ متر

- بیشینه وزن برخاست: حدود ۹۷۰ تا ۱۱۸۰ کیلوگرم

در نسخه‌های پیشرفته‌تر همچون استارلاینر، طول بال‌ها به ۱۷ متر افزایش یافته و وزن برخاست نیز به حدود ۱۶۰۰ کیلوگرم رسیده است.

ظرفیت حمل محموله در مدل پایه بین ۳۰۰ تا ۳۵۰ کیلوگرم است و در نسخه‌های سنگین‌تر می‌تواند به ۴۵۰ کیلوگرم برسد.

از نظر عملکرد پروازی نیز هرمس ۹۰۰ دارای مشخصات زیر است:

- سقف پرواز: ۳۰ هزار پا (۹۱۰۰ متر)

- سرعت حداکثر: حدود ۲۲۰ کیلومتر بر ساعت

- سرعت کروز: ۱۰۳ تا ۱۱۲ کیلومتر بر ساعت

- مداومت پروازی: بیش از ۳۰ ساعت (در برخی منابع تا ۴۰ ساعت)

این پهپاد با استفاده از ارتباطات ماهواره‌ای قادر است در فاصله‌ای بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر از ایستگاه کنترل زمینی فعالیت کند.

هرمس ۹۰۰ از سطح بالایی از خودمختاری پروازی برخوردار است. این پهپاد می‌تواند تمامی مراحل پرواز از جمله برخاست، مأموریت و فرود را به‌صورت کاملاً خودکار انجام دهد.

یکی از سامانه‌های مهم آن IATOL است که امکان برخاست و فرود خودکار را حتی در باندهایی که فاقد تجهیزات زمینی هستند فراهم می‌کند.

همچنین سامانه ALR در صورت قطع ارتباط با ایستگاه کنترل زمینی، فرود ایمن پهپاد را تضمین می‌کند.

هرمس ۹۰۰ از معماری ارتباطی دوگانه استفاده می‌کند:

- ارتباط خط دید مستقیم (LOS)

- ارتباط ماهواره‌ای فراتر از خط دید (BLOS)

در حالت ماهواره‌ای، ارتباط از طریق یک ترمینال SATCOM برقرار می‌شود که معمولاً در دماغه گنبدی‌شکل پهپاد قرار دارد.

کنترل این پهپاد از طریق ایستگاه کنترل زمینی UGCS انجام می‌شود که برای مدیریت کل خانواده پهپادهای هرمس طراحی شده است.

یکی از نقاط قوت اصلی هرمس ۹۰۰ توانایی حمل طیف گسترده‌ای از حسگرها و تجهیزات مأموریتی است.

این پهپاد دارای یک محفظه بار داخلی به طول ۲٫۵ متر است که می‌تواند تا ۲۵۰ کیلوگرم تجهیزات حسگری را در خود جای دهد.

همچنین چهار هاردپوینت زیر بال برای نصب محموله‌های اضافی در نظر گرفته شده است.

حسگر اصلی هرمس ۹۰۰ سامانه DCoMPASS ساخت البیت است که شامل موارد زیر است:

- دوربین تلویزیونی HD

- تصویرگر حرارتی FLIR

- مسافت‌یاب لیزری

- نشانگر هدف لیزری

این سامانه قابلیت ردیابی خودکار اهداف و پردازش پیشرفته تصویر را نیز دارد.

هرمس ۹۰۰ می‌تواند به رادارهای SAR/GMTI برای تصویربرداری زمینی و ردیابی اهداف متحرک مجهز شود.

در مأموریت‌های دریایی نیز معمولاً از رادار Gabbiano T‑200 ساخت شرکت لئوناردو استفاده می‌شود.

در حوزه جنگ الکترونیک، این پهپاد می‌تواند به سامانه AES‑210V Emerald برای رهگیری و تحلیل سیگنال‌های راداری مجهز شود.

همچنین سامانه Skyfix برای شنود ارتباطات و سامانه Skyjam برای اخلال در ارتباطات دشمن مورد استفاده قرار می‌گیرند.

اگرچه هرمس ۹۰۰ در ابتدا به عنوان یک پهپاد شناسایی معرفی شد، اما نسخه‌های رزمی آن توان حمل بمب‌های هدایت‌شونده سبک را دارند.

بقایای برخی از این تسلیحات در لاشه پهپادهای سرنگون‌شده در ایران مشاهده شده است.

هرمس ۹۰۰ نخستین حضور رزمی خود را در جنگ غزه ۲۰۱۴ تجربه کرد.

در جنگ قره‌باغ ۲۰۲۰ نیز جمهوری آذربایجان از این پهپاد علیه ارمنستان استفاده کرد.

تصاویر ماهواره‌ای نیز نشان داده‌اند که چند فروند از این پهپادها در پایگاه‌های نظامی آذربایجان در نزدیکی مرز ایران مستقر بوده‌اند.

در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز این پهپاد در عملیات‌های مختلف علیه لبنان و در مأموریت‌های شناسایی نزدیک مرزهای ایران به کار گرفته شد.

با این حال، در این دوره چندین فروند هرمس ۹۰۰ توسط ایران و حزب‌الله سرنگون شدند.

کشورهای مختلفی از این پهپاد استفاده می‌کنند، از جمله:

رژیم‌صیونیستی

جمهوری آذربایجان

برزیل

کانادا

شیلی

کلمبیا

اتحادیه اروپا

ایسلند

هند

مکزیک

فیلیپین

سوئیس

تایلند

- نوع: پهپاد رزمی و شناسایی

- سازنده: اسرائیل

- تولیدکننده: Elbit Systems

- اولین پرواز: ۲۰۰۹

- طول: ۸٫۳ متر

- طول بال: ۱۵ متر

- موتور: Rotax 914

- برد عملیاتی: بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر

- سرعت: ۲۲۰ کیلومتر بر ساعت

- ارتفاع پروازی: ۹۱۰۰ متر

- مداومت پروازی: تا ۳۶ ساعت

- بیشینه وزن برخاست: حدود ۱۱۲۰ کیلوگرم

- ظرفیت بار مفید: تا ۴۵۰ کیلوگرم

با وجود تمام این قابلیت‌ها، تجربه سرنگونی چندین فروند هرمس ۹۰۰ در منطقه نشان داد که حتی پیشرفته‌ترین پهپادهای شناسایی و رزمی نیز در برابر سامانه‌های پدافندی پیشرفته و شبکه‌های کشف چندلایه آسیب‌پذیر هستن