مطالعهای جدید نشان میدهد که شبکیه چشم ممکن است اطلاعات ارزشمندی درباره خطر ابتلا به بیماری آلزایمر در اختیار پزشکان قرار دهد. پژوهشگران با کمک هوش مصنوعی هزاران تصویر شبکیه را بررسی کردهاند و به نشانههایی دست یافتهاند که با افزایش احتمال زوال شناختی ارتباط دارند. این یافته میتواند مسیر تازهای برای شناسایی افراد در معرض خطر آلزایمر پیش از بروز علائم بالینی فراهم کند.
پژوهشهای علمی در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری ارتباط میان سلامت چشم و بیماری آلزایمر را برجسته کردهاند. اکنون نتایج یک مطالعه جدید نشان میدهد که تصاویر شبکیه چشم ممکن است بتوانند سالها پیش از تشخیص این بیماری، سرنخهایی از افزایش خطر ابتلا به آن را آشکار کنند.
به نقل از Sciencealert، شبکیه، لایه حساس به نور در بخش پشتی چشم، از چندین لایه نورونی تشکیل شده و بهدلیل ارتباط نزدیک با سیستم عصبی مرکزی، میتواند بازتابی از تغییرات پنهان در مغز باشد. پیشتر پژوهشگران نشان داده بودند که تصاویر شبکیه قادرند افراد مبتلا به آلزایمر فعال را شناسایی کنند. اکنون همان گروه تحقیقاتی دریافتهاند که این تصاویر میتوانند برای ارزیابی احتمال ابتلای افراد به آلزایمر در سالهای آینده نیز مفید باشند.
محققان تأکید میکنند که تصاویر شبکیه بهتنهایی قادر به تشخیص زودهنگام آلزایمر پیش از ظهور علائم نیستند. آنچه این فناوری ارائه میدهد، شناسایی نشانههای ظریفی است که با عوامل خطر مرتبط با بیماری ارتباط دارند و میتوانند بهعنوان هشدار اولیه مورد استفاده قرار گیرند.
این یافتهها بر مجموعه شواهد روبهرشد علمی میافزاید که نشان میدهد بررسی رگهای خونی و ساختار عصبی چشم میتواند به شناسایی افرادی که در معرض خطر زوال شناختی قرار دارند، کمک کند.
«روگو فانگ»، مهندس زیستپزشکی دانشگاه فلوریدا و سرپرست این پژوهش، در اینباره میگوید: «میدانیم که بیماری آلزایمر طی چند دهه شکل میگیرد، اما اغلب ابزارهای تشخیصی موجود بر مراحل پایانی بیماری تمرکز دارند؛ زمانی که فرصت مداخله مؤثر تا حد زیادی از دست رفته است.»
به گفته او، استفاده از نشانگرهای زیستی جدید مانند سلامت شبکیه میتواند امکان شناسایی افراد در معرض خطر را فراهم کند و به پزشکان کمک کند تا آزمایشهای هدفمندتری انجام دهند و بیماران را به اتخاذ سبک زندگی سالمتر برای کاهش خطر ابتلا به بیماری تشویق کنند.
در این مطالعه، پژوهشگران با بهرهگیری از فناوری یادگیری ماشین، تعداد ۶۲ هزار و ۸۷۶ تصویر شبکیه متعلق به بیش از ۴۰ هزار نفر از شرکتکنندگان بانک زیستی بریتانیا را مورد تحلیل قرار دادند.
سامانه هوش مصنوعی طراحیشده در این پژوهش برای ارزیابی ۱۲ عامل مرتبط با افزایش خطر ابتلا به آلزایمر آموزش دیده بود؛ عواملی از جمله سن، جنسیت، فشار خون، شاخص توده بدنی، مصرف دخانیات، مصرف الکل، کیفیت خواب و افسردگی.
نتایج نشان داد مدلهای یادگیری عمیق قادر به شناسایی چندین نشانگر ظریف در شبکیه هستند که با خطر ابتلا به آلزایمر ارتباط دارند. از جمله این نشانهها میتوان به سفت شدن دیواره عروق، کاهش تراکم رگهای خونی و نازک شدن عصب بینایی اشاره کرد؛ تغییراتی که علاوه بر ارتباط با فرآیند پیری شبکیه، در بیماران مبتلا به آلزایمر نیز مشاهده شدهاند.
بررسیها همچنین نشان داد افرادی که در سالهای بعد به آلزایمر مبتلا شدند، پیشتر علائمی مانند باریک شدن شریانها و شریانچههای شبکیه را در تصاویر چشمی خود نشان داده بودند؛ یافتهای که با نتایج مطالعات پیشین نیز همخوانی دارد.
پژوهشگران معتقدند این تغییرات ممکن است بازتابی از اختلالات گستردهتر در عملکرد عصبی-عروقی بدن باشند، هرچند برای تأیید این فرضیه به تحقیقات بیشتری نیاز است. به همین دلیل، دانشمندان تأکید میکنند که این نتایج تنها نشاندهنده وجود ارتباط میان این عوامل هستند و هنوز نمیتوان از آنها بهعنوان شواهد قطعی علت و معلولی یاد کرد.
فانگ و همکارانش در گزارش این پژوهش مینویسند که مطالعات گذشته عمدتاً بر پیشبینی جداگانه عوامل خطر یا وضعیت بیماری تمرکز داشتهاند و کمتر به بررسی جامع ارتباط میان ساختار شبکیه و مجموعه گستردهای از عوامل خطر مرتبط با آلزایمر پرداختهاند.
در حال حاضر، تصویربرداری از شبکیه بهطور گسترده برای پایش بیماریهایی مانند دیابت، آبسیاه (گلوکوم) و آبمروارید مورد استفاده قرار میگیرد. اگر مشخص شود که این تصاویر میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره خطر زوال عقل نیز ارائه دهند، آنگاه به ابزاری مهم برای رصد سلامت مغز و پیشرفت بیماریهای عصبی تبدیل خواهند شد.
جالب آنکه برخی مطالعات حتی نشان دادهاند شبکیه چشم میتواند فراتر از سلامت مغز، اطلاعاتی درباره وضعیت کلی سلامت بدن ارائه کند. پژوهشها حاکی از آن هستند که ویژگیهای شبکیه ممکن است با سلامت استخوانها یا حتی احتمال مرگ زودرس نیز ارتباط داشته باشند.
دانشمندان معتقدند دلیل این موضوع آن است که شبکیه میتواند نشانههای برخی بیماریهای زمینهای را با دقت قابل توجهی منعکس کند. از این منظر، آلزایمر نیز ممکن است یکی از بیماریهایی باشد که آثار اولیه آن در ساختار چشم نمایان میشود.
فانگ در پایان تأکید میکند: «تصویربرداری از شبکیه را نباید جایگزینی برای پرسشنامههای ارزیابی دانست؛ بلکه این فناوری میتواند بهعنوان یک حسگر زیستی یکپارچه عمل کند که تأثیر تجمعی عوامل خطر را در طول زمان منعکس میکند.»
به باور پژوهشگران، بیماری آلزایمر ممکن است در مسیر پیشرفت خود، ردپاهایی ظریف بر جای بگذارد و شبکیه چشم یکی از مکانهایی باشد که این نشانهها در آن قابل مشاهده هستند. شناسایی و دنبال کردن این سرنخها میتواند در آینده به درک عمیقتر منشأ این بیماری و توسعه راهکارهای مؤثرتر برای پیشگیری و درمان آن منجر شود.
