«دونده» امیر نادری از آن فیلمهایی است که داستان سادهاش را با تصویر، حرکت و تجربه زیسته یک نوجوان به اثری فراتر از یک قصه معمولی تبدیل میکند. فیلم که در سال ۱۹۸۴ ساخته شد، زندگی امیرو، نوجوانی تنها در آبادان، را دنبال میکند؛ پسری که برای گذران زندگی کار میکند، به کلاس شبانه میرود و رویای رسیدن به دنیایی فراتر از محیط اطرافش را در سر دارد.
اهمیت «دونده» فقط به داستان آن محدود نمیشود. ساختار تصویری و روایت متفاوت فیلم باعث شد اثر نادری در زمان خود از الگوهای رایج سینمای ایران فاصله بگیرد و بعدها به یکی از فیلمهای مهم سینمای مدرن ایران تبدیل شود. برخی پژوهشها و نقدهای سینمایی نیز «دونده» را اثری تأثیرگذار در شناختهشدن سینمای ایران در خارج از کشور دانستهاند.
اگر از فضای «دونده» و داستان نوجوانی که در میان فقر، تنهایی و محدودیت برای ساختن آینده خودش تلاش میکند لذت بردهاید، «چهارصد ضربه» (The 400 Blows) ساخته فرانسوا تروفو یکی از گزینههای قابل توجه است. این فیلم فرانسوی نیز مانند «دونده»، جهان را تا حد زیادی از زاویه نگاه یک نوجوان روایت میکند و به تنهایی، سرکشی و تلاش کودک برای پیدا کردن جایگاه خود در جامعه میپردازد.
گزینه دیگر «پاتر پانچالی» (Pather Panchali) ساخته ساتیاجیت رای است؛ فیلمی که زندگی کودکان و خانوادهای فقیر را با نگاهی انسانی و واقعگرایانه دنبال میکند. پیوند میان زندگی روزمره، فقر، رؤیا و نگاه کودکانه باعث شده این اثر در بحث درباره سینمای واقعگرا و فیلمهای کودکمحور بارها در کنار آثار مشابه مورد توجه قرار گیرد.
در سینمای ایران نیز اگر ارتباط «دونده» با دنیای کودکان و نوجوانان برایتان جذاب بوده، آثار عباس کیارستمی انتخابهای مهمی هستند. «خانه دوست کجاست؟» یکی از نمونههای شاخص این مسیر است؛ فیلمی که ماجرای ساده یک کودک را به روایتی درباره مسئولیت، دوستی و جهان ذهنی کودکان تبدیل میکند. منابع سینمایی فارسی نیز این فیلم را در کنار «دونده» و «باشو، غریبه کوچک» در زمره آثار مهم سینمای کودک و نوجوان ایران قرار دادهاند.
«باشو، غریبه کوچک» ساخته بهرام بیضایی نیز انتخاب دیگری برای علاقهمندان به «دونده» است. در این فیلم، یک کودک در شرایطی متفاوت از محیط آشنای خود قرار میگیرد و فیلم از طریق نگاه او به موضوعاتی مانند زبان، تعلق، خانواده و تفاوتهای فرهنگی میپردازد.
در میان آثار خود امیر نادری نیز «آب، باد، خاک» نزدیکترین انتخاب برای ادامه تجربه «دونده» است. این فیلم نیز مانند «دونده» به کودکی و تلاش برای عبور از شرایط دشوار میپردازد و بخش مهمی از روایت خود را بر تصویر، حرکت و محیط بنا میکند. منابع داخلی نیز «آب، باد، خاک» و «دونده» را از آثار مهم کارنامه نادری میدانند.
«دونده» در نهایت فیلمی درباره دویدن صرف نیست؛ درباره میل به رفتن، یادگرفتن و عبور از محدودیتهاست. همین ویژگی باعث شده است که پس از گذشت چند دهه، همچنان بتوان آن را در کنار آثاری از سینمای ایران و جهان قرار داد که کودکی و نوجوانی را از زاویهای جدی و متفاوت روایت میکنند.
