استیون هاوکینگ نسبت به تهدیدهای وجودی مانند تغییرات اقلیمی، جنگ هستهای و پیشرفت کنترلنشده هوش مصنوعی هشدار داده بود. در سال ۲۰۲۶، ساعت آخرالزمان به ۸۵ ثانیه مانده به نیمهشب رسید؛ نشانهای از افزایش خطرات جهانی. اکنون این پرسش مطرح است که آیا راه نجات در همکاری جهانی نهفته است یا در مهاجرت به فضا؟
استیون هاوکینگ، اخترفیزیکدان برجسته و از شناختهشدهترین چهرههای علمی جهان، در سالهای پایانی عمر خود با صراحتی کمسابقه درباره تهدیدهای وجودی پیشروی بشر سخن گفت. او که بهواسطه پژوهشهایش درباره نسبیت عام و سیاهچالهها شهرت جهانی داشت، از جایگاه علمی و رسانهای خود بهره گرفت تا نسبت به آیندهای نامطمئن هشدار دهد؛ آیندهای که از گرمایش جهانی و جنگ هستهای تا پیامدهای پیشبینیناپذیر پیشرفت شتابان فناوری را دربرمیگرفت. هاوکینگ بهویژه درباره حرکت هوش مصنوعی بهسوی «تکینگی» و خروج احتمالی آن از کنترل انسان ابراز نگرانی میکرد.
به نقل از BGR، جدیترین هشدار او در سال ۲۰۱۶ و در جریان سخنرانیاش در دانشگاه آکسفورد مطرح شد. وی تأکید کرد که اگرچه احتمال وقوع یک فاجعه جهانی در هر سال مشخص اندک است، اما این احتمال در گذر زمان افزایش مییابد و طی ۱۰۰۰ یا ۱۰۰۰۰ سال آینده تقریباً قطعی خواهد شد.
این بازه زمانی، هرچند در مقیاس زندگی فردی انتزاعی به نظر میرسد، در چارچوب تاریخ بشر چندان دور از ذهن نیست. با این حال، هاوکینگ همزمان به راهکاری بالقوه نیز اشاره کرد و گفت تا آن زمان انسان باید به سیارات دیگر و منظومههای ستارهای گسترش یافته باشد تا وقوع یک فاجعه در زمین به معنای پایان نوع بشر نباشد.
این روایت از «آخرالزمان و مهاجرت فضایی» بعدها به یکی از محورهای اصلی گفتمان بخشی از فعالان صنعت فضایی تبدیل شد. چهرههایی مانند ایلان ماسک و جف بزوس نیز بارها بر شکنندگی آینده زمین و ضرورت توسعه سکونتگاههای فرازمینی تأکید کردهاند.
با این حال، منتقدان بر این باورند که چنین رویکردی گاه بهطور ضمنی، اجتنابناپذیری فاجعه را مفروض میگیرد و بهجای تمرکز بر پیشگیری و اصلاح روندهای کنونی، بر سناریوی مهاجرت تأکید میکند؛ سناریویی که خود با پیچیدگیها و ریسکهای گسترده همراه است.
ساعت آخرالزمان؛ زنگ خطری جدیتر از گذشته
#در ژانویه ۲۰۲۶، «ساعت آخرالزمان» که از سوی بولتن دانشمندان اتمی تنظیم میشود، به ۸۵ ثانیه مانده به نیمهشب رسید؛ نزدیکترین فاصله به «نابودی خودساخته بشر» در تاریخ ۷۹ ساله این شاخص. این ساعت نمادین نخستینبار با مشارکت دانشمندانی چون آلبرت انیشتین و جی. رابرت اوپنهایمر پایهگذاری شد تا میزان نزدیکی جهان به فاجعهای هستهای یا فناورانه را نشان دهد. برای مقایسه، خوشبینانهترین وضعیت این شاخص پس از امضای پیمانهای کاهش تسلیحات هستهای در سال ۱۹۹۱ ثبت شده بود که عقربهها را تا ۱۷ دقیقه به عقب بازگرداند.
بسیاری از دغدغههایی که در گزارش ۲۰۲۶ مطرح شده، پیشتر از سوی هاوکینگ نیز بیان شده بود. او تغییرات اقلیمی را تهدیدی وجودی میدانست و هشدار میداد که زمین به «نقطه اوج» نزدیک میشود؛ نقطهای که میتواند سامانههای زیستی را به آستانه فروپاشی برساند.
بر اساس دادههای رسمی اتحادیه اروپا، دمای جهانی در دسامبر ۲۰۲۵ حدود ۱.۴۱ درجه سانتیگراد بالاتر از سطح پیشاصنعتی ثبت شد و پیشبینی میشود تا مارس ۲۰۲۹ از مرز ۱.۵ درجه سانتیگراد عبور کند؛ مرزی که بسیاری از دانشمندان آن را آستانهای خطرناک و بالقوه غیرقابل بازگشت میدانند.
در کنار بحران اقلیمی، گسترش بیسابقه فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی نیز به یکی از نگرانیهای اصلی تبدیل شده است. توسعه مدلهای عظیم و زیرساختهای پردازشی پرمصرف، فشار مضاعفی بر منابع انرژی و محیطزیست وارد میکند. افزون بر آن، خطر بهکارگیری هوش مصنوعی در جنگهای خودکار یا حتی توسعه سلاحهای بیولوژیک، بر پیچیدگی معادله افزوده است. هاوکینگ در سال ۲۰۱۷ هشدار داده بود که بشر باید «غریزه ارثی پرخاشگری» را مهار کند، پیش از آنکه جنگی هستهای یا بیولوژیک تمدن انسانی را نابود سازد.
آیا مهاجرت به فضا راهحل نهایی است؟
#
استیون هاوکینگ در شرایطی که همکاریهای بینالمللی با چالشهای فزاینده مواجه است و رقابتهای ژئوپلیتیکی شدت گرفته، ایده مهاجرت گسترده به فضا بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. همزمان با برنامههای ناسا برای پایان فعالیت ایستگاه فضایی بینالمللی، قدرتهای بزرگ و شرکتهای خصوصی رقابت برای دسترسی به منابع فضایی و توسعه زیرساختهای قمری را تشدید کردهاند. از نیروگاههای هستهای در ماه گرفته تا مراکز داده مداری و منظومههای عظیم ماهوارهای، همگی بخشی از چشماندازی هستند که آینده فضا را به میدان رقابتی تازه بدل کرده است.
با این حال، پرسش اساسی همچنان پابرجاست: آیا انتقال بخشی از جمعیت به فضا، ریشههای بحران را برطرف میکند یا صرفاً پیامدهای آن را به محیطی دیگر منتقل خواهد کرد؟ بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که تغییرات اقلیمی، کنترل تسلیحات هستهای و تنظیمگری هوش مصنوعی، مسائلی قابل مدیریتاند؛ مشروط بر آنکه اراده سیاسی و همکاری جهانی برای حل آنها وجود داشته باشد. در مقابل، استعمار گسترده فضا نهتنها هزینههای سرسامآور دارد، بلکه تضمینی برای حذف تهدیدهای بنیادین ارائه نمیدهد.
در نهایت، مقابله با سناریوهایی که هاوکینگ ترسیم میکرد، مستلزم اقداماتی فوری، هماهنگ و چندجانبه در سطح بینالمللی است؛ اقداماتی که هنوز بهطور کامل محقق نشدهاند. با این حال، خود هاوکینگ در واپسین سالهای زندگیاش نگاهی کاملاً بدبینانه نداشت و ابراز امیدواری میکرد که بشر توانایی برخاستن و رویارویی با این چالشهای عظیم را دارد. آینده نشان خواهد داد که آیا این خوشبینی علمی، به واقعیت خواهد پیوست یا خیر.
