کوه کلنگ کجاست و چرا اهمیت استراتژیک دارد؟

به گزارش خبرآنلاین، به نقل از زومیت، براساس تازه‌ترین داده‌های قابل مشاهده در شامگاه سه‌شنبه ۳۰ تیر، عبارت «کوه کلنگ» در جایگاه نخست فهرست ۲۴ ساعت گذشته‌ی گوگل ترندز در ایران قرار گرفته است.

در ردیف‌های بعدی فهرست، موضوعاتی مانند «تیم ملی فوتبال اسپانیا» و «قیمت بنزین» دیده می‌شوند که هرکدام حجم جست‌وجوی بسیاری کمتری نسبت به کوه کلنگ دارند. این داده‌ها نشان می‌دهند نام مکانی که تا همین چند روز قبل برای بخش بزرگی از کاربران ایرانی ناشناخته بود، در فاصله‌ای کوتاه به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های کاربران فارسی‌زبان تبدیل شده است.

ترامپ در دیدار با رئیس‌جمهور لبنان در کاخ سفید گفت آمریکا احتمالا به‌زودی منطقه‌ای را که در رسانه‌های انگلیسی با نام Pickaxe Mountain شناخته می‌شود، هدف قرار خواهد داد. این اظهارات بلافاصله در رسانه‌های بین‌المللی و سپس در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های فارسی‌زبان بازتاب پیدا کرد.

این نخستین بار نیست که ترامپ نام کوه کلنگ را مطرح می‌کند. او پیش‌تر نیز در مصاحبه‌ای از کوه کلنگ نام برده و درباره‌ی احتمال اقدام نظامی علیه آن صحبت کرده بود. تکرار این موضع در روز سه‌شنبه، آن هم با استفاده از تعابیری که از نزدیک‌بودن زمان اقدام احتمالی حکایت داشت، موج تازه‌ای از توجه رسانه‌ای و جست‌وجوی اینترنتی را ایجاد کرد.

بررسی جزئیات گوگل ترندز نشان می‌دهد بخش مهمی از کاربران نه درباره‌ی جزئیات سیاسی خبر، بلکه درباره‌ی هویت و موقعیت این مکان پرس‌وجو کرده‌اند. عبارت‌هایی مانند «کوه کلنگ کجاست» و «کوه کلنگ در کجاست» در میان جست‌وجوهای اصلی تشکیل‌دهنده‌ی این موج قرار دارند.

این الگو معمولا زمانی شکل می‌گیرد که یک نام کمترشناخته‌شده ناگهان وارد چرخه‌ی خبر شود. کاربران ابتدا تلاش می‌کنند بفهمند نام مورد اشاره به چه مکانی مربوط است، در کدام منطقه قرار دارد و چرا در اظهارات یک مقام سیاسی خارجی مطرح شده است.

کوه کلنگ گزلا یکی از نقاط بحث‌برانگیز در پرونده هسته‌ای ایران است که به دلیل موقعیت زیرزمینی و نزدیکی به تاسیسات نطنز مورد توجه رسانه‌ها و تحلیلگران غربی قرار گرفته است. در ادامه به بررسی موقعیت این کوه، پیشینه ساخت، کاربردهای احتمالی و دلیل اهمیت آن می‌پردازیم.

در روزهای اخیر نام کوه کلنگ گزلا بار دیگر در رسانه‌ها مطرح شده است؛ سایتی زیرزمینی در نزدیکی تاسیسات هسته‌ای نطنز که به دلیل ساختار مستحکم و عمق زیاد، به یکی از نقاط حساس در تحولات هسته‌ای ایران تبدیل شده است.

این منطقه پس از اظهارات مقام‌های آمریکایی درباره زیر نظر داشتن یک مرکز زیرزمینی در ایران، توجه بسیاری از رسانه‌ها و کارشناسان امنیتی را به خود جلب کرده است. اما کوه کلنگ چیست، کجا قرار دارد و چه کاربردی برای آن مطرح شده است؟

کوه کلنگ گزلا که در برخی رسانه‌های غربی با عنوان Pickaxe Mountain شناخته می‌شود، در استان اصفهان و در نزدیکی مجموعه هسته‌ای نطنز قرار دارد.

این سایت در فاصله حدود یک و نیم کیلومتری از تاسیسات غنی‌سازی نطنز واقع شده و به دلیل قرار گرفتن در دل کوه، از نظر نظامی و امنیتی اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است.

ویژگی اصلی این مجموعه، برخلاف بسیاری از تاسیسات هسته‌ای ایران، قرار گرفتن بخش‌های اصلی آن در زیر زمین و در میان لایه‌های سنگی سخت است.

بر اساس برآوردهای منتشرشده، برخی بخش‌های این مجموعه در عمق‌های قابل توجهی از سطح زمین ساخته شده‌اند؛ موضوعی که باعث شده برخی کارشناسان آن را یکی از مقاوم‌ترین سایت‌های زیرزمینی ایران توصیف کنند.

اهمیت کوه کلنگ بیشتر به دلیل سه ویژگی اصلی آن است:

تاسیسات نطنز یکی از مهم‌ترین مراکز هسته‌ای ایران محسوب می‌شود. پس از چندین حادثه امنیتی و خرابکاری در این مجموعه، انتقال بخش‌های حساس به مکان‌های امن‌تر در دستور کار قرار گرفت.

قرار گرفتن این مجموعه در دل کوه باعث شده دسترسی نظامی به آن دشوارتر شود. عمق زیاد و استفاده از سازه‌های بتنی مستحکم، احتمال آسیب‌پذیری آن در برابر حملات هوایی را کاهش می‌دهد.

اگرچه کاربری دقیق این سایت به صورت رسمی اعلام نشده، اما تحلیلگران چند احتمال درباره کاربرد آن مطرح کرده‌اند.

گمانه‌زنی‌ها درباره ساخت این مجموعه به سال ۲۰۲۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که یک عملیات خرابکارانه به بخش‌هایی از تاسیسات نطنز آسیب وارد کرد.

پس از این حادثه، مقام‌های ایرانی اعلام کردند که برای محافظت از تجهیزات حساس، سالن‌های جدیدی در عمق زمین ساخته خواهد شد.

علی‌اکبر صالحی، رئیس وقت سازمان انرژی اتمی ایران، پس از حوادث نطنز اعلام کرده بود که ایران ساخت سالن‌های پیشرفته زیرزمینی را برای ادامه فعالیت‌های هسته‌ای دنبال می‌کند.

به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران معتقدند کوه کلنگ بخشی از راهبرد ایران برای افزایش مقاومت زیرساخت‌های هسته‌ای در برابر حملات احتمالی است.

کاربری دقیق کوه کلنگ گزلا تاکنون به صورت رسمی اعلام نشده است، اما سه سناریوی اصلی درباره آن مطرح شده است:

یکی از اصلی‌ترین فرضیه‌ها این است که این سایت برای تولید یا مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته مورد استفاده قرار گیرد.

پس از آسیب دیدن بخش‌هایی از نطنز، انتقال چنین فعالیت‌هایی به محیطی امن‌تر می‌تواند از نظر راهبردی اهمیت زیادی داشته باشد.

برخی کارشناسان احتمال می‌دهند بخشی از فعالیت‌های مرتبط با فرآوری مواد هسته‌ای یا تجهیزات مرتبط با چرخه سوخت به این مکان منتقل شده باشد.

بحث‌برانگیزترین سناریو، احتمال استفاده از این مجموعه برای نصب تجهیزات غنی‌سازی اورانیوم است.

برخی تحلیلگران غربی معتقدند عمق و ویژگی‌های دفاعی این سایت می‌تواند آن را به مکانی مناسب برای محافظت از تجهیزات حساس تبدیل کند؛ هرچند درباره کاربری واقعی آن اطلاعات عمومی محدودی وجود دارد.

تمرکز آمریکا و برخی کشورهای غربی بر این سایت، بیشتر به دلیل نگرانی درباره احتمال وجود یک مرکز هسته‌ای زیرزمینی و مقاوم است.

برخی کارشناسان نظامی معتقدند حمله به چنین مراکزی بسیار دشوارتر از تاسیسات سطحی است و حتی استفاده از بمب‌های سنگرشکن نیز ممکن است تضمینی برای تخریب کامل بخش‌های عمیق زیرزمینی ایجاد نکند.

به همین دلیل، کوه کلنگ در کنار تاسیساتی مانند فردو، به عنوان یکی از نقاط مهم در محاسبات نظامی و دیپلماتیک درباره برنامه هسته‌ای ایران مطرح شده است.

برخی گزارش‌های منتشرشده توسط اندیشکده‌های غربی مدعی هستند که در سال‌های اخیر فعالیت‌های عمرانی در این منطقه ادامه داشته است.

از جمله مواردی که تحلیلگران به آن اشاره کرده‌اند:

• ساخت دیوارهای امنیتی اطراف مجموعه
• افزایش تدابیر حفاظتی در اطراف ورودی تونل‌ها
• ادامه عملیات عمرانی و خاک‌برداری

این اقدامات از نگاه برخی کارشناسان می‌تواند نشانه ادامه توسعه زیرساخت‌های این مجموعه باشد.

این واقعیت که کشورهای غربی در برخورد با مسئله منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای از استانداردهای دوگانه یا رویکرد گزینشی پیروی می‌کنند، از نحوه نگاه غالب کشورهای غربی به برنامه تسلیحات هسته‌ای اسرائیل که حتی عضو معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای نیست، آشکار است.

برخی کشورها مانند فرانسه و انگلیس به طور مستقیم یا غیرمستقیم در این زمینه به اسرائیل کمک کردند و آمریکا به طور ضمنی به دستیابی اسرائیل به سلاح‌های هسته‌ای رضایت داد. در نتیجه، اکنون باور عمومی بر این است که اسرائیل بیش از ۸۰ کلاهک هسته‌ای دارد.

اما درباره ایران، از نظر تاریخی اثبات شده است که در دوران سلطنت شاه، شخصی که متحد آمریکا بود، مذاکراتی بین آمریکا و ایران صورت گرفت تا به ایران اجازه داده شود فناوری هسته‌ای آمریکا را دریافت کند.

رئیس‌جمهور وقت آمریکا جرالد فورد در سال ۱۹۷۵ سیاستی را تصویب کرد که اجازه استفاده از مواد و تجهیزات آمریکایی در برنامه هسته‌ای ایران، از جمله تأمین چرخه کامل سوخت هسته‌ای را می‌داد. این شامل امکانات بازفراوری پلوتونیوم و غنی‌سازی اورانیوم تحت نظارت و حفاظتی که طبق معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای مجاز بود، می‌شد.

اما موقعیت آمریکا پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ به طور بنیادین تغییر کرد و فروش برنامه‌ریزی شده تأسیسات بازفراوری و غنی‌سازی به ایران قطع شد. دلیل اصلی امتناع از انتقال این فناوری‌ها به ایران، خصومت فزاینده بین دو کشور، تعهد دولت انقلابی ایران به مسئله فلسطین و مقاومت آن در برابر هژمونی آمریکا در خاورمیانه بود.

در سال‌های اخیر، هرگونه تنش میان ایران و آمریکا و متحدان غربی آن، اغلب با یک محور اصلی توضیح داده شده است: برنامه هسته‌ای ایران. اما آیا واقعاً مسئله فقط غنی‌سازی و نگرانی درباره احتمال دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است؟

یا اینکه پرونده هسته‌ای، در کنار مسائل دیگری مانند استقلال سیاسی، توانمندی‌های علمی و فناوری، منابع انرژی و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران، به بخشی از یک رقابت بزرگ‌تر تبدیل شده است؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره سیاست آمریکا و برخی کشورهای غربی، برخورد متفاوت با کشورهای مختلف در زمینه فناوری هسته‌ای است. ایران عضو پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) است و طبق ماده چهارم این پیمان، کشورهای عضو حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای را دارند. در عین حال، فعالیت‌های هسته‌ای ایران طی سال‌های گذشته با نظارت و بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی همراه بوده است.

با این حال، همین حق برای ایران به یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های سیاسی و امنیتی جهان تبدیل شده است؛ در حالی که در منطقه خاورمیانه، اسرائیل به‌طور رسمی دارنده سلاح هسته‌ای اعلام نشده، عضو NPT نیست و سیاست «ابهام هسته‌ای» را دنبال می‌کند. همین تفاوت باعث شده منتقدان سیاست آمریکا و غرب از وجود یک استاندارد دوگانه در برخورد با برنامه‌های هسته‌ای منطقه سخن بگویند.

بزرگترین دارنده جنگ افزارهای سلاح کشتار جمعی در منطقه غرب آسیا اسرائیل است و این موضوع خطرات بسیاری را برای کشورهایی که در همسایگی سرزمین‌های اشغالی هستند، ایجاد می‌کند.

اسرائیل با داشتن جنگ افزارهای کشتار جمعی و همپیمانی با برخی کشورهای غربی دارنده تسلیحات هسته‌ای تلاش می‌کند تا با ایجاد رعب و وحشت از طریق سلاح‌هایش شرایط خاصی را برای کشورهای منطقه به وجود آورد.

پایگاه اینترنتی والا به نقل از موسسه پژوهش‌های سوئد اعلام کرد: اسرائیل هشتاد بمب هسته‌ای دارد. این در حالی است که رژیم صهیونیستی به سیاست مبهم خود در این زمینه ادامه می‌دهد. اسرائیل از زمانی که نیروگاه "دیمونا" در اواسط دهه پنجاه را ساخته است داشتن سلاح هسته‌ای را نه تائید و نه رد می‌کند.

موسسه پژوهشهای صلح در استکهلم در گزارش سالیانه‌اش درباره فهرست زرادخانه‌های سلاح هسته‌ای در جهان از جمله زرادخانه اسرائیل اعلام کرد : اسرائیل همچنین پرتاب موشک‌های بالستیک را آزمایش کرد. این موسسه تاکید می‌کند در حالیکه آمریکا و روسیه زرادخانه هسته‌ای خود را کاهش دادند اسرائیل و برخی کشورها به توسعه آن ادامه می‌دهند.

ایران طی دهه‌های گذشته تلاش کرده است در حوزه‌هایی مانند فناوری هسته‌ای، موشکی، فضایی، پزشکی و انرژی، ظرفیت‌های داخلی خود را توسعه دهد. این روند، ایران را به کشوری تبدیل کرده که برخلاف بسیاری از کشورهای منطقه، تلاش می‌کند بخش مهمی از نیازهای راهبردی خود را بدون وابستگی کامل به قدرت‌های بزرگ تأمین کند.

از نگاه منتقدان سیاست آمریکا، مشکل اصلی واشنگتن با تهران تنها یک فناوری خاص نیست؛ بلکه مدل استقلال سیاسی ایران و مخالفت آن با نظم امنیتی مورد نظر آمریکا در خاورمیانه نیز بخشی از این اختلاف است.

این دیدگاه با سابقه تاریخی روابط ایران و آمریکا نیز پیوند دارد. از نگاه بسیاری از تحلیلگران، پس از انقلاب ۱۳۵۷، ایران از یک متحد مهم آمریکا در منطقه به کشوری تبدیل شد که سیاست خارجی مستقل‌تری را دنبال کرد و با حضور و نفوذ آمریکا در منطقه مخالفت کرد. به همین دلیل، برخی معتقدند پرونده هسته‌ای در طول زمان به ابزاری برای اعمال فشار گسترده‌تر علیه ایران تبدیل شده است.

البته این تحلیل به معنای آن نیست که تمام نگرانی‌های مطرح‌شده درباره برنامه هسته‌ای ایران ساختگی است. بلکه پرسش اصلی این است که آیا همه فشارها و اقدامات نظامی علیه ایران واقعاً فقط با هدف جلوگیری از ساخت سلاح هسته‌ای انجام می‌شود؟

هسته‌ای غیرنظامی برخی متحدان خود حمایت کرده، اما در برابر فعالیت‌های مشابه در کشورهای رقیب، رویکردی کاملاً متفاوت اتخاذ کرده است.

در همین زمینه، گزارش‌های اخیر درباره همکاری هسته‌ای آمریکا با عربستان سعودی بار دیگر بحث «استاندارد دوگانه» را مطرح کرده است. طبق گزارش‌ها، توافق هسته‌ای جدید آمریکا و عربستان می‌تواند امکان توسعه برنامه هسته‌ای غیرنظامی و حتی بررسی ظرفیت غنی‌سازی اورانیوم را فراهم کند؛ موضوعی که از نگاه منتقدان، در کنار فشارهای شدید علیه ایران، پرسش‌هایی درباره معیارهای متفاوت واشنگتن ایجاد می‌کند.

از سوی دیگر، برخی تحلیلگران نیز معتقدند تفاوت میان ایران و کشورهای دیگر این است که سطح همکاری ایران با آژانس و وضعیت ذخایر و فعالیت‌های هسته‌ای آن، به‌دلیل برخی مسائل حل‌نشده، نگرانی‌های واقعی ایجاد کرده است. بنابراین، برای تحلیل دقیق این موضوع باید هم نگرانی‌های فنی درباره برنامه هسته‌ای ایران و هم مسئله استانداردهای دوگانه در سیاست بین‌الملل را هم‌زمان در نظر گرفت.

واقعیت این است که حتی اگر یک کشور تمام تأسیسات هسته‌ای خود را تعطیل کند، اختلافات سیاسی و ژئوپلیتیکی میان آن کشور و قدرت‌های بزرگ لزوماً پایان نمی‌یابد.

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، منابع انرژی، جمعیت، بازار بزرگ، توان نظامی، نفوذ منطقه‌ای و ظرفیت‌های علمی و فناوری، کشوری مهم در معادلات خاورمیانه است. به همین دلیل، برخی تحلیلگران معتقدند اختلاف میان تهران و واشنگتن بسیار گسترده‌تر از پرونده هسته‌ای است.

از این منظر، برنامه هسته‌ای می‌تواند مهم‌ترین بهانه و نماد اختلاف باشد، اما ریشه‌های مناقشه را باید در رقابت بر سر نفوذ، استقلال سیاسی، امنیت منطقه‌ای و نظم آینده خاورمیانه نیز جست‌وجو کرد.

شاید پاسخ نهایی به این پرسش که «آیا هدف قرار گرفتن ایران فقط به دلیل برنامه هسته‌ای است؟» را نتوان در یک جمله خلاصه کرد.

سابقه سیاست خارجی آمریکا، حمایت واشنگتن از برخی متحدان دارای برنامه‌های حساس هسته‌ای و برخورد متفاوت با کشورهای مختلف، باعث شده بسیاری این پرسش را مطرح کنند که آیا پرونده هسته‌ای ایران تنها دلیل فشارهای غرب است یا پوششی برای یک رقابت ژئوپلیتیکی بزرگ‌تر؟

در نهایت، شاید بتوان گفت مناقشه ایران و آمریکا فقط درباره «هسته‌ای بودن یا نبودن» نیست؛ بلکه درباره این پرسش بزرگ‌تر است که آیا یک کشور مستقل می‌تواند بدون پذیرش وابستگی سیاسی و امنیتی به قدرت‌های بزرگ، مسیر توسعه علمی، فناوری و راهبردی خود را دنبال کند؟

و دقیقاً همین‌جا است که به باور منتقدان سیاست آمریکا، مسئله ایران از یک پرونده هسته‌ای فراتر می‌رود و به موضوعی درباره استقلال، قدرت و نظم آینده جهان تبدیل می‌شود.

- خبر آنلاین

- باشگاه خبرنگاران جوان

- تیم تحریره گیزمکس

- سایت میلی

-سایر منابع آنلاین