سازمان جهانی بهداشت (WHO) در ۱۷ مه ۲۰۲۶ شیوع ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو را «فوریت بهداشتی با پیامدهای بینالمللی» اعلام کرد؛ این بار، عامل بیماری ویروس نادر «ابولا بوندیبوگیو» است؛ گونهای که تاکنون هیچ واکسن یا درمان تأییدشدهای برای آن وجود ندارد.
در چنین شرایطی، دانشمندان در سراسر جهان در حال هماهنگی فوری برای آغاز کارآزماییهای بالینی دو داروی آزمایشی هستند: رمدسیویر و امبیپی۱۳۴. آماندا روجک، پژوهشگر بالینی دانشگاه آکسفورد که در این تلاش جهانی مشارکت دارد، میگوید: «ما در موقعیت بسیار خوبی برای شروع سریع آزمایشها هستیم و شبانهروز در حال کاریم.
دو داروی امیدبخش در خط مقدم مبارزه
#رمدسیویر، داروی ضدویروس ساخت شرکت گیلیاد پیشتر در شیوع ابولا در کنگو (۲۰۱۹) و همهگیری کووید-۱۹ مورد آزمایش قرار گرفته و اثرگذاری متوسطی نشان داده است؛ اگرچه این دارو علیه طیف وسیعی از ویروسها فعال است، اما کارایی آن علیه گونه بوندیبوگیو هنوز بهطور قطعی اثبات نشده است.
در مقابل امبیپی۱۳۴ ترکیبی از دو پادتن ساختهشده توسط شرکت مپ بیوفارماسوتیکال امید بیشتری ایجاد کرده است. این دارو در شیوع ابولا در اوگاندا (۲۰۲۲) تحت شرایط استفاده دلسوزانه به بیماران داده شد، اما به دلیل اجرا نشدن در قالب کارآزمایی بالینی، اثربخشی آن بهطور علمی اندازهگیری نشد.
با این حال مطالعات حیوانی نتایج درخشانی داشتهاند؛ در پژوهشی در سال ۲۰۱۹، تیمی به سرپرستی توماس گایسبرت، ویروسشناس دانشگاه تگزاس، مشاهده کرد که ۵ میمون از ۶ میمون مبتلا به ابولای بوندیبوگیو با علائم شدید، پس از دریافت امبیپی۱۳۴ به طور چشمگیری بهبود پیدا کردند. گایسبرت تأکید میکند: «این یک درمان واقعی است، حتی وقتی بیمار بسیار بدحال باشد، اثر میکند.»
در حالی که گزینههای درمانی در حال پیشرفت هستند، وضعیت واکسنها پیچیدهتر است؛ تنها واکسن تأییدشده ابولا، اِروِبو (Ervebo)، علیه گونه «ابولا زئیر» بسیار مؤثر است، اما کارایی آن علیه بوندیبوگیو نامشخص است. گایسبرت با احتیاط میگوید: «مثل پرتاب سکه است؛ شاید ۵۰ درصد مؤثر باشد.» مطالعات اولیه روی میمونها نشان داده که واکسن زئیر ممکن است تا حدی در برابر بوندیبوگیو محافظت ایجاد کند، اما بهدلیل کشندگی کمتر این ویروس در مدلهای حیوانی، تفسیر نتایج دشوار است.
مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آفریقا در حال بررسی امکان آزمایش اِروِبو در شیوع فعلی است، اما تصمیم نهایی هنوز گرفته نشده است. همزمان محققان واکسنهای آزمایشی جدیدی را توسعه دادهاند که در میمونها علیه بوندیبوگیو مؤثر بوده، اما این واکسنها هنوز برای استفاده انسانی آماده نیستند.
چرا این مسابقه اهمیت دارد؟
#ابولا بوندیبوگیو نخستین بار در سال ۲۰۰۷ در اوگاندا شناسایی شد و نرخ مرگومیر آن بین ۲۵ تا ۳۰ درصد تخمین زده میشود؛ کمتر از گونه زئیر (تا ۹۰٪)، اما همچنان بسیار خطرناک. علائم شامل تب ناگهانی، ضعف شدید، دردهای عضلانی، استفراغ و خونریزی داخلی است. انتقال ویروس از طریق تماس مستقیم با مایعات بدن افراد مبتلا یا اجساد رخ میدهد و در محیطهای بهداشتی ضعیف، کنترل آن بسیار دشوار است.
لری زایتلن، مدیرعامل شرکت مپ تأیید کرده که دوز کافی از امبیپی۱۳۴ برای یک کارآزمایی بالینی آماده است و این دارو تحت مالکیت مرجع پیشرفته تحقیق و توسعه زیستپزشکی آمریکا (BARDA) قرار دارد؛ این موضوع دسترسی سریعتر به دارو را در صورت تأیید دولتهای کنگو و اوگاندا امکانپذیر میکند.
با وجود پیشرفتهای علمی، موانع عملیاتی بزرگی وجود دارد؛ نیاز به تأییههای اخلاقی و قانونی از دو کشور، تأمین زنجیره سرد برای نگهداری داروها، آموزش کادر درمان محلی و جلب اعتماد جوامع آسیبدیده که ممکن است نسبت به مداخلات خارجی بدبین باشند.
آماندا روجک هشدار میدهد: «هنوز روزهای اولیه شیوع است و اوضاع بسیار سریع تغییر میکند؛ اگر اپیدمی طولانی شود، شانس بیشتری برای جمعآوری دادههای معتبر خواهیم داشت، اما هدف ما جلوگیری از گسترش بیماری است، نه انتظار برای دادههای کامل»
