مستند «نازا» (NAZA) ساخته یووال آبراهام و راشل زور، دو فیلمساز اسرائیلی، پس از نمایش در هشتادوسومین جشنواره فیلم ونیز به یکی از بحثبرانگیزترین آثار سینمایی درباره جنگ غزه تبدیل شده است؛ فیلمی که هنگام نخستین نمایش خود حدود ۲۴.۵ دقیقه تشویق ایستاده دریافت کرد و رکورد طولانیترین تشویق تاریخ جشنواره ونیز را شکست.
این مستند ۸۰ دقیقهای حاصل نزدیک به سه سال تحقیق است و بر شهادت ۲۴ نفر از نیروهای نظامی و اطلاعاتی اسرائیل بنا شده است. این افراد با حفظ هویت خود درباره سازوکارهای هدفگیری و عملیات ارتش اسرائیل در غزه صحبت کردهاند. بخشهایی از فیلم نیز به استفاده از سامانههای هوش مصنوعی در فرآیند شناسایی اهداف و محاسبه تلفات غیرنظامیان اختصاص دارد.
عنوان «نازا» نیز از یک اصطلاح نظامی مورد استفاده در اسرائیل گرفته شده که به مفهوم «تلفات جانبی» یا شمار غیرنظامیانی اشاره دارد که احتمال کشتهشدن آنها در جریان یک حمله از قبل محاسبه میشود. فیلم تلاش دارد نشان دهد چگونه چنین محاسباتی میتواند به بخشی از فرآیند تصمیمگیری نظامی تبدیل شود.
«نازا» در ونیز چه اتفاقی رقم زد؟
#نمایش فیلم در جشنواره ونیز با استقبال کمسابقه تماشاگران همراه شد. پس از پایان نمایش، حاضران حدود ۲۴.۵ دقیقه به صورت ایستاده سازندگان فیلم را تشویق کردند و پرچم فلسطین نیز در سالن دیده شد.
این میزان تشویق از رکورد قبلی ونیز که متعلق به فیلم «صدای هند رجب» بود، عبور کرد. رسانههای داخلی از این اتفاق به عنوان طولانیترین تشویق ثبتشده برای یک فیلم در تاریخ جشنواره ونیز یاد کردهاند.
اما موفقیت فیلم در ونیز به تشویق تماشاگران ختم نشد. «نازا» در ادامه جشنواره جایزه ویژه هیئت داوران را نیز دریافت کرد و به یکی از مهمترین آثار سیاسی و مستند این دوره تبدیل شد.
سازندگان «نازا» چه کسانی هستند؟
#یووال آبراهام و راشل زور، دو فیلمساز و روزنامهنگار اسرائیلی هستند که پیش از «نازا» نیز با فیلم «سرزمین دیگری نیست» (No Other Land) شناخته شدند؛ مستندی که درباره تخریب خانهها و روستاهای فلسطینیان در منطقه مسافر یطا در کرانه باختری ساخته شده بود و بعدها جایزه اسکار بهترین مستند بلند را به دست آورد.
در «نازا»، سازندگان این بار دوربین را به سمت داخل ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل بردهاند و تلاش کردهاند با گفتوگو با افرادی که در این ساختارها فعالیت داشتهاند، تصویری از فرآیند تصمیمگیری برای عملیات نظامی در غزه ارائه کنند.
یووال آبراهام و راشل زور سازندگان نازا بر اساس گزارشهای منتشرشده، مصاحبهها عمدتاً به شکل مخفیانه و در شب، روی پشتبامهای تلآویو انجام شده است. هویت منابع نیز برای جلوگیری از شناسایی آنها مخفی نگه داشته شده است.
چرا در اسرائیل علیه سازندگان فیلم فشار ایجاد شد؟
#موفقیت «نازا» در ونیز با واکنش تند برخی مقامهای اسرائیلی همراه شد.
میکی زوهار، وزیر فرهنگ اسرائیل، پس از موفقیت فیلم در ونیز به سازندگان آن حمله کرد و اعلام کرد برای سلب تابعیت اسرائیلی یووال آبراهام و راشل زور اقدام خواهد کرد. او این دو فیلمساز را به «خیانت» متهم کرد و مدعی شد فیلم به اسرائیل و ارتش این کشور آسیب میزند.
ایتامار بنگویر، وزیر امنیت ملی اسرائیل نیز به سازندگان فیلم حمله کرد و از آنها خواست اسرائیل را ترک کنند. این واکنشها نشان میدهد موفقیت فیلم در خارج از اسرائیل به یک موضوع سیاسی داخلی در این کشور تبدیل شده است.
موضوع حتی از سطح اظهارنظرهای سیاسی فراتر رفت. بر اساس گزارش تسنیم، شاباک، سازمان امنیت داخلی اسرائیل، وارد بررسی منابع اطلاعاتی مرتبط با فیلم شده است. گزارشها حاکی از آن است که مقامهای اسرائیلی به دنبال شناسایی منابعی هستند که اطلاعات مورد استفاده در ساخت «نازا» را در اختیار سازندگان قرار دادهاند.
ارتش اسرائیل چه واکنشی نشان داد؟
#ارتش اسرائیل اتهامات مطرحشده در فیلم درباره نحوه هدفگیری و استفاده از اطلاعات و سامانههای هوش مصنوعی را رد کرده است. در واکنشهای منتشرشده، ارتش اعلام کرده که فیلم بر شهادت افرادی ناشناس تکیه دارد و هویت و ادعاهای آنها برای ارتش قابل تأیید نیست.
بنابراین ادعاهای مطرحشده در مستند باید بهعنوان روایت و شهادت منابع مصاحبهشده در فیلم از یک سو و موضع رسمی ارتش اسرائیل در رد این اتهامات از سوی دیگر گزارش شود.
واکنش متفاوت سینماگران اسرائیلی
#در مقابل فشارهای سیاسی، همه واکنشها در اسرائیل منفی نبوده است. حدود هزار فیلمساز اسرائیلی با انتشار بیانیهای از یووال آبراهام و راشل زور حمایت کردند و خواستار دفاع از آزادی بیان و آزادی هنری شدند.
این سینماگران اعلام کردند پیش از قضاوت درباره فیلم و ادعاهای مطرحشده علیه سازندگان، باید خود مستند را تماشا کرد.
به این ترتیب، «نازا» در داخل اسرائیل نیز به موضوعی میان دو نگاه متفاوت تبدیل شده است؛ از یک سو مقامهایی که فیلم را آسیبزننده به اسرائیل و ارتش میدانند و حتی خواستار برخورد با سازندگان شدهاند و از سوی دیگر گروهی از سینماگران اسرائیلی که از آزادی بیان و حق ساخت چنین اثری دفاع میکنند.
چرا «نازا» اهمیت پیدا کرده است؟
#گفتوگو با افرادی از داخل ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل به یک روایت سینمایی تبدیل کنند.
از سوی دیگر، اینکه سازندگان فیلم خود اسرائیلی هستند و بخشی از منابع مورد استفاده آنها نیز از داخل ساختارهای نظامی و اطلاعاتی اسرائیل آمدهاند، باعث شده این اثر در داخل این کشور نیز با واکنشهای شدیدی مواجه شود.
پس از موفقیت فیلم در ونیز، موضوع دیگر فقط یک اثر سینمایی نبود؛ بحث درباره آزادی بیان، افشاگری درباره عملکرد ارتش، حفاظت از افشاگران و برخورد دولت با فیلمسازان نیز به بخش دیگری از ماجرا تبدیل شد.
در همین حال، حماس نیز پس از نمایش فیلم در ونیز خواستار تحقیقات بینالمللی درباره شهادتها و افشاگریهای مطرحشده در «نازا» شد و از نهادهای بینالمللی خواست این اطلاعات را بررسی و مستندسازی کنند.
در مجموع، «نازا» اکنون سه اتفاق مهم را همزمان پشت سر گذاشته است: رکورد تشویق در جشنواره ونیز، دریافت جایزه ویژه هیئت داوران و ایجاد موجی از واکنشهای سیاسی و امنیتی در اسرائیل علیه سازندگان و منابع فیلم. در مقابل، گروهی از سینماگران اسرائیلی نیز از سازندگان حمایت کردهاند.
این ترکیب باعث شده «نازا» فراتر از یک مستند جنگی، به یکی از آثار جنجالی سینمای سیاسی سال ۲۰۲۶ تبدیل شود.
