چگونه از مغز خود در برابر هوش مصنوعی محافظت کنیم؟

پیش از این، فناوری‌هایی مانند جی‌پی‌اس نشان دادند که اتکای بیش از حد به ابزارهای دیجیتال می‌تواند مهارت‌های شناختی پایه‌ای انسان را تضعیف کند. استفاده از مسیریاب‌های ماهواره‌ای به تدریج توانایی ذهنی نقشه‌کشی فضایی را کاهش داده است. در ادامه، موتورهای جستجویی مانند گوگل پدیده‌ای به نام اثر گوگل را رقم زدند؛ پدیده‌ای که براساس آن، دسترسی آسان به اطلاعات، انگیزه و نیاز مغز برای به خاطر سپردن آنها را از بین می‌برد.

اکنون نوبت به هوش مصنوعی رسیده است، دانشمندان هشدار می‌دهند که این فناوری جدید می‌تواند همان تأثیر را بر خلاقیت، تفکر نقادانه، دامنه توجه و حافظه انسان بگذارد. اگرچه ممکن است کاربران تصور کنند از هوش مصنوعی استفاده نمی‌کنند، اما پاسخ‌های تولیدشده توسط آن در صدر نتایج گوگل قرار گرفته است و شرکت‌های بزرگ فناوری در حال ادغام آن در گوشی‌های هوشمند هستند. به عبارت دیگر، اجتناب از هوش مصنوعی روزبه‌روز دشوارتر می‌شود؛ با این حال، راهکارهایی برای کاهش خطرات آن وجود دارد.

آدام گرین، استاد علوم اعصاب در دانشگاه جورجتاون، می‌گوید: «بله، جای نگرانی وجود دارد.» به گفته این کارشناس، هوش مصنوعی برای نخستین بار ابزاری را در اختیار انسان قرار داده است که فرآیند ذهنی را با محصول نهایی مبادله می‌کند. به عبارت دیگر، این فناوری می‌تواند کیفیت ظاهری یک متن، جذابیت یک ارائه، یا حتی لطیفه‌ای مناسب برای یک مراسم را بهبود بخشد. با این حال، فرآیندهایی نظیر کشمکش ذهنی، رویارویی با شروع‌های اشتباه، و لحظه‌ای که یک ایده به‌ناگهان شکل می‌گیرد، دقیقاً همان عناصری هستند که مغز انسان برای حفظ توانمندی‌های خود به آن‌ها نیاز دارد.

در مقابل، جارد بنگ، متخصص اعصاب و روان بالینی، معتقد است که هیچ ابزاری به‌صورت ذاتی خوب یا بد نیست. به باور او، اگر هوش مصنوعی فضای ذهنی کاربران را برای انجام امور مهم‌تر آزاد کند، می‌تواند تأثیر مثبتی بر عملکرد شناختی داشته باشد. یک فراتحلیل از ۵۷ مطالعه نشان داده برخلاف نگرانی‌های موجود در مورد زوال عقل دیجیتال، فناوری در عمل خطر ابتلا به اختلالات شناختی را کاهش داده است. بر این اساس، رویکرد متعادل، پرهیز از افراط و تفریط، توصیه می‌شود.

تحقیقات نشان داده است افرادی که بیش از حد به چت‌جی‌پی‌تی تکیه می‌کنند، در آزمون‌های تفکر نقادانه نمرات ضعیف‌تری می‌آورند، گویی عادت کرده‌اند فرآیند فکرشان را به ربات بسپارند. حتی وقتی هوش مصنوعی اشتباه می‌کند، باز هم بعضی افراد به آن اعتماد می‌کنند و در قضاوت خود شک می‌کنند. پژوهشگران دانشگاه پنسیلوانیا به این اتفاق را تسلیم شناختی می‌نامند. یک مطالعه از مایکروسافت نشان داد اگر در زمینه‌ای مبتدی باشید، بیشتر در معرض خطر هستید، چون توانایی قضاوت در مورد خوب یا بد بودن خروجی هوش مصنوعی را ندارید. هانک لی، پژوهشگر دانشگاه کارنگی ملون، هشدار می‌دهد: «اگر پاسخ یک غریبه تصادفی را نمی‌پذیرید، به هوش مصنوعی هم اعتماد نکنید.»

قبل از اینکه سوال را در چت‌جی‌پی‌تی بپرسید، یک نظر اولیه در ذهنتان شکل دهید، بعد از آن از هوش مصنوعی بخواهید دیدگاهتان را به چالش بکشد. مثلاً بگویید: «من فکر می‌کنم X درست است. نقاط ضعف این نظر را بگو.» بدین صورت، هوش مصنوعی به جای جایگزین تفکر، به عنوان ابزاری برای محک زدن و تقویت آن عمل می‌کند.

باربارا اوکلی، استاد دانشکده مهندسی دانشگاه اوکلند، هشدار می‌دهد که صرف مشاهده اطلاعات بدون درگیری ذهنی، مغز را به اشتباه می‌اندازد که آن اطلاعات را یاد گرفته است، در حالی که چنین نیست. یافته‌های اولیه حاکی از آن است که استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند بر حافظه تأثیر منفی بگذارد. به عنوان نمونه، یک نظرسنجی از ۴۹۴ دانشجو نشان داد که میان استفاده بیشتر از چت‌جی‌پی‌تی و گزارش مشکلات حافظه، همبستگی وجود دارد.

راهکار پیشنهادی، کاهش سرعت در فرآیند یادگیری و ثبت اطلاعات است. برای نمونه، یادداشت‌برداری می‌تواند مفید باشد. همچنین، کاربران می‌توانند از خود هوش مصنوعی بخواهند که سوالاتی مطرح کند یا فلش‌کارت تهیه نماید. هرچه اطلاعات با تلاش و زحمت بیشتری به دست آیند، ماندگاری آن‌ها در حافظه بیشتر خواهد بود. به عبارت دیگر، دشواری در فرآیند یادگیری، نقشی کلیدی در حفظ توانمندی‌های شناختی ایفا می‌کند.

هوش مصنوعی برخلاف توانایی چشمگیر در تولید ایده، دقیقاً به دلیل همین ویژگی با چالشی اساسی همراه است. تحقیقات نشان می‌دهد که ایده‌های تولیدشده توسط هوش مصنوعی اغلب قابل‌پیش‌بینی‌تر و کم‌اصالت‌تر از ایده‌های انسانی هستند. افزون بر این، استفاده مداوم از این فناوری برای انجام وظایف خلاقانه، می‌تواند توانایی خلاقیت ذاتی انسان را تضعیف کند.

آدام گرین، متخصص اعصاب، در این باره می‌گوید: «نگرانی اصلی ما از دست رفتن توانایی خلاقیت است. هوش مصنوعی از طرق مختلف ما را فریب می‌دهد که تصور کنیم خلاق‌تر شده‌ایم.» راهکار پیشنهادی پژوهشگران این است که کاربران پیش از مراجعه به هوش مصنوعی، فرآیند ایده‌پردازی را به‌صورت شخصی آغاز کنند. به این معنا که با نگاه به صفحه سفید کاغذ یا مانیتور کامپیوتر، هر آنچه به ذهن می‌رسد ثبت شود.

در این مرحله، کیفیت ایده‌ها ملاک نیست؛ بلکه هدف اصلی، فعال‌سازی فرآیندهای شناختی و ایجاد ارتباط میان تجربیات، خاطرات و دانش فردی است. پس از این مرحله، می‌توان از هوش مصنوعی برای تکمیل، نقد یا بهبود ایده‌های تولیدشده استفاده کرد.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که هجوم بی‌امان فناوری، ظرفیت تمرکز انسان را به‌طور قابل‌توجهی کاهش داده است. هوش مصنوعی این مشکل را تشدید می‌کند؛ چرا که پاسخ‌های فوری و دم‌دستی، هرگونه انگیزه برای تحمل دشواری و ناراحتی ذهنی را از بین می‌برد.

راهکار پیشنهادی متخصصان، انتخاب آگاهانه مسیر دشوارتر در بعضی موقعیت‌ها است. به عنوان مثال، خلاصه‌نویسی یک مقاله بلند به جای سپردن آن به چت‌جی‌پی‌تی، یا تلاش برای حل یک مسئله به مدت چند ساعت پیش از مراجعه به هوش مصنوعی می‌تواند موثر باشد.

به گفته جارد بنگ، انسان‌ها همواره خود را با فناوری‌های جدید تطبیق داده‌اند. وی می‌گوید: «آیا به دلیل اختراع خودرو، توانایی دویدن ماراتن را از دست داده‌ایم؟ خیر. دویدن ماراتن به فعالیتی تبدیل شده که انسان‌ها از روی میل شخصی آن را انجام می‌دهند.» به باور او، هوش مصنوعی نیز از این قاعده مستثنی نیست.

آدام گرین، متخصص و استاد دانشگاه در حوزه علوم اعصاب، پیش‌بینی می‌کند که تفکر فراتر از ربات‌ها در سال‌های آتی به یک غریزه طبیعی برای بقا در جامعه تبدیل شود. دلیل این امر آن است که ایده‌های انسانی شخصی، غیرمنتظره و اصیل هستند؛ ویژگی‌هایی که ماشین‌های احتمالاتی هرگز قادر به بازتولید آن‌ها نخواهند بود.

در نهایت، انتخاب با کاربر است. استفاده از هوش مصنوعی به شیوه‌ای که در آن ربات به جای انسان تلاش کند، هیچ سودی برای توانایی‌های شناختی فرد نخواهد داشت. اما اگر از هوش مصنوعی به عنوان یک دستیار هوشمند استفاده شود بدون آنکه کنترل اصلی به آن واگذار گردد، می‌توان از مزایای آن بهره برد. به بیان ساده، مغز انسان مهم‌ترین دارایی شناختی اوست و حفظ آن ضروری است.