ساعت لگویی زمان را از ثانیه تا سال‌های کهکشانی می‌ سنجد

کلیپ‌هایی از یک ویدیوی سه‌ساله مربوط به ساعت لگویی کاملا عملیاتی در مقیاس کهکشانی که پیش‌تر از چشم‌ها دور مانده بود، بار دیگر سر برآورده است و حالا در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود.

کانال یوتیوب آلمانی Brick Technology در گزارشی گام‌به‌گام، سازوکار یک ساعت مکانیکی ساخته‌شده از لگو را تشریح می‌کند؛ ساعتی که قادر است گذر زمان را از یک ثانیه تا سال‌های کهکشانی ردیابی کند و تمام بازه‌های میانی، از دو هفته و ماه‌ها گرفته تا طول عمر انسان را در بر می‌گیرد.

بر اساس برآوردهای اخترشناسان، عمر جهان حدود ۶۱ سال کهکشانی است. منظومه شمسی و خورشید نیز نزدیک به ۲۰ سال کهکشانی پیش شکل گرفته‌اند و اکنون در میانه بیست‌ویکمین گردش خود به دور مرکز کهکشان راه شیری قرار داریم.

سال کهکشانی که با عنوان سال کیهانی نیز شناخته می‌شود، به بازه زمانی لازم برای یک گردش کامل خورشید و منظومه شمسی به دور مرکز کهکشان راه شیری اطلاق می‌شود؛ چرخه‌ای که حدود ۲۲۵ تا ۲۵۰ میلیون سال زمینی به طول می‌انجامد. این پروژه قرار نبوده است یک درس مقدماتی در اخترشناسی یا تاریخ زمین باشد، اما تماشای این مقیاس عظیم زمان، آن هم به‌ صورت بصری و در قالب لگو، به شکلی غیرمنتظره الهام‌بخش است. جایی که یک اسباب‌بازی کودکانه، ذهن را به سمت تفکر درباره عظمت کیهان سوق می‌دهد؛ عظمت چیزی که فراتر از فهم کامل انسان قرار دارد.

این ساعت لگویی به نمایشگر عددی‌ مجهز است که بازه‌ای تا یک میلیارد سال را پوشش می‌دهد؛ زمانی طولانی که در آن قاره پانگه‌آ می‌تواند به‌ طور کامل شکل بگیرد، از هم جدا شود و بار دیگر سر برآورد. یک میلیارد سال پیش در واپسین سال‌های دوره‌ای که به «میلیارد کسل‌کننده» شهرت دارد، سیاره زمین که به‌ طور متناوب منجمد و سپس گرم می‌شد، تحت سلطه موجودات تک‌سلولی بود؛ پیش از آنکه روند تکامل به ظهور گیاهان و جانوران پیچیده امروزی بینجامد. دایناسورها در کمتر از یک‌پنجم چنین بازه عظیمی پدیدار شدند و از میان رفتند. دره گرند کنیون نیز تنها ۵ تا ۶ میلیون سال قدمت دارد؛ رقمی که در مقیاس یک میلیارد سال، چیزی در حد یک دویستم یک تیک محسوب می‌شود.

از منظر مهندسی مکانیک، این سازه، عملکردی نزدیک به ساعت‌های ایستاده کلاسیک دارد؛ پاندولی وزنه‌محور که با سازوکار فرار لنگری کار می‌کند و هر ثانیه یک ضرب می‌زند. وزنه‌ای که به یک طناب متصل است، پس از رسیدن به انتهای مسیر به‌ صورت خودکار توسط یک موتور الکتریکی دوباره کوک می‌شود؛ آن هم با بهره‌گیری هوشمندانه از یک سیستم دیفرانسیل تا فرایند کوک، اختلالی در نوسان پاندول ایجاد نکند. علاوه بر این، یک کلید موسوم به Z زمان بازگرداندن وزنه را اعلام می‌کند. انرژی سیستم نیز از طریق پنل خورشیدی‌ تامین می‌شود، که هم‌زمان با حرکت خورشید تنظیم می‌گردد و باتری‌ها را شارژ می‌کند؛ راهکاری که در تئوری، انرژی مورد نیاز ساعت را برای همیشه فراهم می‌سازد. البته جزئیات فنی بسیار بیشتری در این پروژه نهفته است، اما همه آنها قرار نیست یک‌جا برملا شوند.

لازم است به یک اثر درخشان از کانال Akiyuki Brick Channel هم نگاهی بیندازیم؛ کانالی که در جامعه جهانی لگو به‌ واسطه ساخت سازه‌های جسورانه و گاه دیوانه‌وار GBC یا Great Ball Contraption شهرت خاصی دارد. در قیاس با سامانه عظیم و همه‌جانبه سنجش زمان از Brick Technology، اطلاق واژه «فقط یک ساعت» به اثر آکی‌یوکی بی‌انصافی است. این سازه را باید یک اثر کامل از هنر ساعت‌سازی دانست؛ اثری که تماشای آن به‌ تنهایی ارزش وقت گذاشتن دارد.

آکی‌یوکی در طراحی این ساعت به سراغ مکانیزم Mangle rack رفته است؛ سیستمی دنده‌ای که حرکت چرخشی مداوم را به حرکت رفت‌وبرگشتی تبدیل می‌کند و امکان تنظیم دقیق ثانیه، دقیقه و ساعت را فراهم می‌سازد. حاصل کار، ساعتی است که از نظر ظاهر، بیش از آنکه یادآور لگوی بتمن باشد، به ساعت‌های لوکس برند Jacob & Co شباهت دارد.

یکی از این دو اثر، ذهن را درگیر پرسش‌هایی درباره معنای زندگی، جهان و همه‌چیز می‌کند؛ دیگری در عین نمایش زمان، فوق‌العاده زیبا است. هر دو به شکل خود تحسین‌برانگیز هستند. این آثار یادآور یک نکته ساده اما مهم‌ هستند: لگو مثل بسیاری ابزارهای دیگر، فقط یک اسباب‌بازی کودکانه نیست. با ذهنیت درست، مرزهای آن چیزی جز تخیل شما نخواهد بود.