استارلینک تهدید جدی حکمرانی

ستار هاشمی وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در نشست خبری امروز که با حضور جمعی از اصحاب رسانه برگزار شد، در ابتدای سخنان خود با تسلیت شهادت جمعی از هموطنان در «جنگ رمضان» و خاصه رهبر انقلاب با ارائه توضیحی از اقدامات خانواده بزرگ ارتباطات در دوران جنگ رمضان تشکر کرد و گفت: یکی از موضوعات اصلی که بلافاصله پس از آغاز جنگ تحمیلی رمضان در دستور کار قرار گرفت، بحث پایداری شبکه ارتباطی بود؛ چرا که در شرایط جنگی، این موضوع اولویتی جدی پیدا می‌کند.

هاشمی با اشاره به چالش‌های زیرساختی افزود: طراحی زیرساخت‌های ارتباطی کشور متناسب با تراکم جمعیت انجام شده است، اما از اسفندماه شاهد جابجایی و حرکت جمعیت از کلان‌شهرها به سمت سایر استان‌ها بودیم. در این شرایط، حفظ پایداری شبکه برای اطلاع مردم از احوال یکدیگر و کمک به امنیت روانی جامعه، حیاتی بود. با این حال، دشواری‌های حفظ پایداری ارتباطات در این شرایط خاص بر کسی پوشیده نیست.

وی با ارائه آماری از خسارات وارده تصریح کرد: پیچیدگی کار زمانی مشخص می‌شود که بدانیم بیش از ۵۰۰ سایت ارتباطی و بیش از ۱۰۰ مرکز مخابراتی و ارتباطی ما مورد اصابت قرار گرفت؛ با این وجود، اختلال جدی از سوی مردم به ما گزارش نشد.

این امر نشان‌دهنده یک هم‌افزایی حداکثری بین خانواده بزرگ ارتباطات، اعم از حاکمیت و بخش خصوصی است. اپراتورهای ما که در شرایط عادی به دنبال افزایش منافع و سود هستند، در شرایط جنگی از ظرفیت‌های یکدیگر استفاده کردند و بسیاری از خدمات خود را با وجود زیان مالی، به صورت رایگان به مردم ارائه دادند که این نشان‌دهنده تمدن غنی و روحیه شریف این مجموعه است.

هاشمی در بخش دیگری از صحبت‌های خود به تعامل با سازمان صداوسیما اشاره کرد و افزود: تلاش‌های دشمن برای قطع پخش برنامه‌های رسانه ملی در برخی استان‌ها با تعامل خوب با سازمان صداوسیما خنثی شد. همچنین در بحث ارتباطات جزایر، علی‌رغم اینکه سه بار شاهد قطعی ارتباطات در طول جنگ بودیم، با اهتمام همکاران ما، پایداری ارتباطات حفظ و بازسازی شد.

وی همچنین عملکرد شرکت ملی پست را در این شرایط بحرانی ستود و گفت: در حالی که به دلیل محدودیت‌ها و مسدودسازی اینترنت (حسب صلاحدید مراجع)، درآمدهای شرکت پست کاهش قابل‌ملاحظه‌ای داشت، اما این مانع از آن نشد که مرسولات مردم جابجا نشوند و در موعد مقرر تحویل داده نشوند.

وزیر ارتباطات ضمن اشاره به آسیب‌های وارده به صنعت فضایی و مراکز زمینی آن در جریان جنگ، از اتخاذ تمهیدات لازم برای بازسازی و تداوم ارتباطات در این بخش خبر داد.

وی گفت: در حوزه‌ای که انتظار می‌رود پاسخگو باشد، باید به یک واقعیت توجه کرد؛ مشکلات و کاستی‌ها در حوزه‌های مختلف طبیعتاً وجود دارد، اما گاهی اوقات این مشکلات و مسائل در حوزه‌های مختلف متوجه حوزه ارتباطات می‌شود. در حالی که ارتباطات یک عامل ثانویه محسوب می‌شود و بستری برای ایجاد شفافیت، ارتباطات و انتقال کارآمدی است.

هاشمی افزود: آن چیزی که در بحث مواجهه با ارتباطات و دسترسی به ارتباطات بین‌الملل شاهد هستیم، موضوع دیگری است. گاهی به جای اینکه مسئله را حل کنیم، صورت مسئله را پاک می‌کنیم، اما پس از مدتی نه‌چندان طولانی، این موضوع دوباره و این بار با شدت بیشتری بازمی‌گردد. بنابراین نیاز است از تجربه‌هایی که در این حوزه وجود دارد، درس بگیریم.

وی ادامه داد: اتفاقی که همه ما آن را تجربه کرده‌ایم و می‌خواهم به آن اشاره کنم، مربوط به سال ۱۴۰۱ است. در آن مقطع که شاهد محدودسازی و مسدودسازی بودیم، استفاده از VPN و فیلترشکن در کشور یک موضوع ضدارزش محسوب می‌شد و کسی از این ظرفیت استفاده نمی‌کرد.

هاشمی اظهار کرد: اگر به سال ۱۴۰۴ بیاییم، به جای آن موضوع، بحث سیم‌کارت‌های سفید مطرح می‌شود؛ البته با این توضیح که موضوع سیم‌کارت‌های سفید سابقه‌ای مربوط به سال ۱۳۹۹ دارد، اما بحث من موضوع دیگری است.

وی گفت: در سال ۱۴۰۴، زمانی که در فضای رسانه‌ای کشور موضوع سیم‌کارت‌های سفید مطرح شد، اتفاقی که رخ داد این بود که بسیاری اظهار می‌کردند سیم‌کارت سفید ندارند و با افتخار از فیلترشکن استفاده می‌کنند.

وی تأکید کرد: اینها همه تجربه زیسته ما در سال‌های اخیر است و به دلیل آنکه حکمرانی را منحصر به موضوعات فنی می‌کنیم، یک موضوع ضدارزش را به ارزش تبدیل می‌کنیم. این موضوع را از این باب مطرح کردم که همه ما آن را تجربه کرده‌ایم.

وزیر ارتباطات با اشاره به اهمیت سرمایه‌گذاری در حوزه ارتباطات گفت: یکی از تلخ‌ترین و پرتکرارترین سوالاتی که مرتب با آن مواجه می‌شوم این است که «اینترنت تا کی وصل خواهد ماند؟» این سوال بسیار عجیب و در عین حال دردناک است.

وی افزود: اگر درباره تکالیف مندرج در برنامه هفتم توسعه صحبت می‌کنیم و اگر بر اساس سند چشم‌انداز قرار است به عنوان کشوری الهام‌بخش و در جایگاه نخست منطقه قرار بگیریم، تحقق این اهداف در رقابت با سایر کشورها نیازمند اعتماد، پایداری، سرمایه‌گذاری، توسعه و رشد است.

وی ادامه داد: اهداف برنامه محقق نخواهد شد مگر آنکه یک تصمیم ملی و راهبردی در این خصوص اتخاذ کنیم تا بتوانیم به‌صورت مشخص به این‌گونه سوالات پاسخ دهیم.

وی اظهار کرد: در شرایطی که جهان وارد عصر هوش مصنوعی شده و این فناوری بسیاری از کشورها و حوزه‌ها را به‌صورت بنیادین متحول کرده است، ما همچنان درگیر این موضوع هستیم که ارتباط برقرار باشد یا نباشد. باید دید فاصله از کجا تا کجاست.

وی گفت: در دنیای امروز که هوش مصنوعی محور تحولات است و ظرفیت‌های بسیاری ایجاد کرده، یکی از این ظرفیت‌ها، تولید محتواست که به سادگی در اختیار قرار گرفته است. اتفاقاً ما نیز در کشور باید به موضوع تولید محتوا بپردازیم.

وزیر ارتباطات افزود: صحبت از محدودسازی برای بسیاری از ما پذیرفتنی نیست. البته شرایط امنیتی را درک می‌کنیم و به اولویت امنیت واقف هستیم، اما باید به تجربه‌هایی که در این سال‌ها داشته‌ایم بازگردیم، از آنها درس بگیریم و برای حل مسئله گام برداریم.

وی با اشاره به برنامه‌های وزارت ارتباطات در حوزه فضایی و همچنین در پاسخ به سوال خبرنگاری درباره بازسازی آسیب های وارد شده در جنگ به این حوزه گفت: یکی از اولویت‌های راهبردی کشور و وزارت ارتباطات، توسعه صنعت فضایی است. طبیعتاً ظرفیت‌های مختلفی در این حوزه طراحی و دنبال می‌شود که یکی از آنها استفاده حداکثری از توان بخش خصوصی است.

وی افزود: در این دوره شرکت‌های بسیاری، به‌ویژه شرکت‌های دانش‌بنیان، در صنعت فضایی فعال هستند و انصافاً منشأ خیر و حرکت‌های مؤثری در این حوزه بوده‌اند. رکوردهایی که در صنعت فضایی در دولت چهاردهم رقم خورد نیز برای همگان روشن است.

هاشمی ادامه داد: همه این افتخارات در مجموعه پژوهشگاه فضایی رقم خورد، اما با راهبری سازمان فضایی. به این معنا که هدایت برنامه فضایی کشور با محوریت سازمان فضایی دنبال می‌شود و توسعه فناوری نیز با محوریت دانشگاه‌ها، پژوهشگاه فضایی و شرکت‌های دانش‌بنیان انجام می‌گیرد.

وی اظهار کرد: از این منظر می‌توان میان سازمان فضایی و پژوهشگاه فضایی تفکیک قائل شد؛ به این معنا که در این حوزه یک نهاد تنظیم‌گر داشته باشیم و در کنار آن نهادهایی مسئول ساخت و توسعه باشند.

وزیر ارتباطات با تأکید بر اینکه این دو نهاد پیش از دولت چهاردهم نیز از یکدیگر جدا بوده‌اند، گفت: زمانی که وارد دولت شدیم، تلاش کردیم با این رویکرد حرکت کنیم که صنعت فضایی به سمت اقتصادی شدن، ارائه خدمات و قرار گرفتن در مسیری حرکت کند که بتواند بخشی از نیازهای جامعه را برطرف کند.

وی افزود: باور ما این است که این رویکرد می‌تواند چرخش مناسبی برای تثبیت صنعت فضایی در کشور ایجاد کند.

هاشمی در ادامه با اشاره به تکالیف برنامه هفتم توسعه گفت: به موجب ماده ۶۵ برنامه هفتم توسعه، مکلف هستیم تمامی روستاهای بالای ۲۰ خانوار را به اینترنت باکیفیت متصل کنیم. این ارتباط باکیفیت در حوزه‌هایی مانند آموزش، بهداشت و سلامت اهمیت ویژه‌ای دارد.

وی ادامه داد: واقعیت آن است که در ۱۰ درصد پایانی پوشش ارتباطی کشور، توسعه زیرساخت‌های زمینی با دشواری‌هایی همراه است و به همین دلیل به سمت بهره‌گیری از ظرفیت ماهواره‌ها و خدمات ماهواره‌ای حرکت می‌کنیم.

وی خاطرنشان کرد: به‌دنبال آن هستیم که با استفاده از ظرفیت پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و همچنین در تعامل با کشورهای همسو، این موضوع را پیش ببریم و امیدواریم بتوانیم این مسیر را آغاز کنیم.

وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات گفت: تلاش ما در این دولت بر این بوده است که صنعت فضایی را با نگاهی مبتنی بر اقتصاد فضایی و همچنین ارائه خدمات، بازآرایی و بازتعریف کنیم.

وی افزود: این تفکیک نیز مادامی که در مسیر خود حرکت کند و به درستی هدایت شود، مانع رشد و توسعه نخواهد بود.

هاشمی با اشاره به تغییرات مدیریتی در پژوهشگاه فضایی گفت: تغییرات اخیر نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. در حال حاضر فردی که به عنوان سرپرست فعالیت می‌کنند هم دانش لازم را دارند و هم پیش از این در همان مجموعه مشغول خدمت بوده‌اند.

وی اظهار کرد: با وجود آسیب‌هایی که به آن اشاره کردید و البته در گزارش نیز آمده است، نسبت به آینده صنعت فضایی بسیار امیدوار هستم و معتقدم می‌توانیم این صنعت را در حداقل زمان ممکن به همان مسیر رشد و توسعه بازگردانیم.

وی تأکید کرد: نباید فراموش کنیم که اگرچه در حوزه زیرساخت‌ها آسیب دیده‌ایم، اما آنچه در سال‌های گذشته در صنعت فضایی به دست آورده‌ایم، دانش است و این دانش با موشک و حملات از بین رفتنی نیست.

هاشمی خاطرنشان کرد: ما به داشتن همکارانی افتخار می‌کنیم که همگی از نخبگان کشور در حوزه صنعت فضایی هستند.

وی با اشاره به محدودیت های اینترنتی در شرایط بحرانی کشور افزود: با توجه به شرایط امنیتی که در دنیا و همچنین در برخی کشورها به وجود می‌آید، ممکن است در شرایط امنیتی و نظامی محدودیت‌هایی در دسترسی به ارتباطات بین‌الملل ایجاد شود. اما نکته مهم این است که فرآیند اعمال این محدودیت‌ها باید شفاف باشد.

وزیر ارتباطات گفت: پیشنهاد مشخصی که وزارت ارتباطات در کلیات آن را دنبال می‌کند، این است که اولاً محدودیت‌ها به حداقل ممکن برسد، زیرا نسبت به آسیب‌های ناشی از آن آگاه هستیم و درباره این آسیب‌ها می‌توان مفصل صحبت کرد.

وی اظهار کرد: همچنین این محدودیت‌ها باید در یک فرآیند شفاف، همراه با اطلاع‌رسانی مشخص اعمال شود. در این چارچوب باید روشن باشد که اگر به هر دلیلی قرار است محدودیتی ایجاد شود، با تشخیص کدام نهاد، با تأیید کدام کمیته و برای چه بازه زمانی این اقدام صورت می‌گیرد.

وی گفت: در این زمینه نظرات و پیشنهادهای حوزه‌های مختلف دریافت شده و در حال حاضر نیز با نهادهای ذی‌ربط و دستگاه‌های امنیتی در حال بررسی این موضوع هستیم.

ستار هاشمی افزود: معتقدم این موضوع می‌تواند به شکل جدی به حکمرانی فضای مجازی در کشور کمک کند؛ زیرا مردم ما مردمی آگاه و بصیر هستند، شرایط را درک می‌کنند و همراهی لازم را دارند، اما اینکه در فضایی مبهم و غیرشفاف اتفاقی رخ دهد، قطعاً چیزی نیست که مورد انتظار مردم باشد.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا این موضوع در دستور کار قرار دارد، تأکید کرد: بله، این موضوع به طور جدی در دستور کار است و جلسات متعددی نیز برای آن برگزار شده است.

وی خاطرنشان کرد: امیدواریم در آینده نزدیک یک فرآیند شفاف در این زمینه طراحی شود تا مردم نیز در جریان جزئیات آن قرار گیرند و بدانند این فرآیند چگونه اجرا می‌شود. آنچه در این چارچوب مدنظر است، این است که هرگونه محدودسازی، زمان‌دار و مبتنی بر یک سازوکار مشخص باشد.

زیر ارتباطات و فناوری اطلاعات با هشدار نسبت به افزایش استفاده از مسیرهای ارتباطی خارج از شبکه‌های رسمی کشور، گفت: حجم ترافیک اینترنتی که پیش از ۴ خرداد از طریق استارلینک و شبکه‌های مرزی از کشور خارج می‌شد، با ترافیک اینترنت بین‌الملل برابری می‌کرد و این موضوع یک تهدید جدی برای نظام حکمرانی در فضای مجازی محسوب می‌شود.

ستار هاشمی در ادامه با اشاره به پیامدهای محدودیت‌های طولانی‌مدت اینترنت اظهار کرد: تداوم قطعی یا محدودیت‌های اینترنتی با ملاحظات امنیتی، در برخی موارد می‌تواند به نتایجی معکوس منجر شود و اثرات مورد انتظار را کاهش دهد.

وی همچنین بر ضرورت توسعه و به‌کارگیری IPv۶ تأکید کرد و گفت: اجرای IPv۶ یکی از تکالیف پیش‌بینی‌شده در برنامه هفتم توسعه است و باید با جدیت در دستور کار قرار گیرد.

وزیر ارتباطات با اشاره به اختلالات و مشکلات خدمات الکترونیک گفت: به دلایل مختلف، زمانی که مردم برای دریافت خدمات به دستگاه‌های مختلف مراجعه می‌کنند، گاهی با این پاسخ مواجه می‌شوند که امکان ارائه سرویس و خدمت وجود ندارد. این موضوعی است که بارها و بارها شنیده می‌شود.

وی افزود: در کشور، دیوار حوزه ارتباطات از همه کوتاه‌تر است و ما نیز این موضوع را پذیرفته‌ایم. رسیدگی به این مسائل جزو مأموریت‌های اصلی همکاران ما در این حوزه است.

وی ادامه داد: پاسخ من به این مسئله این است که باید میان مشکلات سامانه‌ها و مشکلات زیرساخت‌های ارتباطی تفکیک قائل شویم. اگر مسئله را به درستی نشناسیم، احتمالاً راهکار درستی نیز برای آن نخواهیم داشت. فرض من این است که وقتی فردی به یک دستگاه مراجعه می‌کند و آن دستگاه اعلام می‌کند اینترنت یا شبکه آن قطع است، بهتر است همان لحظه به یکی از پلتفرم‌های داخلی مراجعه شود. این سؤال مطرح است که چگونه پلتفرم‌هایی مانند دیجی‌کالا یا علی‌بابا با همین شبکه در حال ارائه خدمت هستند، اما آن دستگاه امکان ارائه خدمت ندارد.

وزیر ارتباطات گفت: البته ما باید در لایه زیرساخت نیز سرمایه‌گذاری جدی انجام دهیم، اما ابتدا باید این دو موضوع را از یکدیگر تفکیک کنیم. دیجی‌کالا و علی‌بابا نیز بر بستر همین شبکه فعالیت می‌کنند، اما اینکه یک دستگاه اعلام کند هیچ خدمتی نمی‌تواند ارائه دهد، احتمالاً به سامانه‌های آن دستگاه بازمی‌گردد.

وی افزود: زمانی که از سامانه صحبت می‌کنیم، منظور سامانه‌های تخصصی دستگاه‌هاست. برای مثال، در حوزه بانکداری الکترونیکی به سطح بلوغ مناسبی رسیده‌ایم، اما در برخی حوزه‌های دیگر همچنان اشکالاتی وجود دارد و وضعیت بعضی از دستگاه‌ها چندان مطلوب نیست. این سامانه‌ها ماهیتی تخصصی دارند و وزارت ارتباطات امکان ورود مستقیم به توسعه آنها را ندارد، هرچند امکان ممیزی و ارزیابی وجود دارد. اما اینکه وزارت ارتباطات بخواهد سامانه‌های تخصصی دستگاه‌ها را توسعه دهد، شدنی نیست.

هاشمی اظهار کرد: برای حل این مسئله به این جمع‌بندی رسیدیم که اگر دستگاه‌های مختلف بخواهند سامانه‌های خود را به‌روزرسانی کرده و از ظرفیت‌های فناورانه استفاده کنند، باید از نیروی انسانی توانمند بهره‌مند باشند. نیروی انسانی توانمند، پیشران تحول دیجیتال و ارائه خدمات باکیفیت است. در این زمینه پیگیری‌های متعددی انجام دادیم، اما با یک چالش جدی مواجه شدیم. این چالش آن است که با سطح فعلی پرداخت‌ها، بسیاری از نخبگان و نیروهای متخصص علاقه‌ای به حضور در دستگاه‌های دولتی ندارند و این موضوع به مرور بر کیفیت عملکرد سازمان‌ها نیز تأثیر می‌گذارد.

وی افزود: در چنین شرایطی، سازمان‌ها نیز به تدریج از فناوری‌های جدید کمتر استفاده می‌کنند و در نتیجه آسیب‌پذیرتر می‌شوند. باید مراقب باشیم نخبگان را از دست ندهیم؛ زیرا این موضوع می‌تواند به یک مسئله ضد امنیتی تبدیل شود.

وی تأکید کرد: اگر سامانه‌های ما آسیب‌پذیر شوند، متوقف شوند و امکان ارائه خدمت به مردم را نداشته باشند، این موضوع دقیقاً مصداق یک مسئله ضد امنیتی خواهد بود.

وی گفت: اینکه همه خدمات را در یک پنجره واحد متمرکز کنیم، اساساً شدنی نیست. هم تجربه چند دهه اخیر کشور و هم تجربه کشورهای مختلف، از کانادا تا سنگاپور، نشان می‌دهد که مسیر دیگری در این زمینه طی شده است.

هاشمی افزود: کشورهای مختلف به سمت طراحی زیست‌بوم‌ها حرکت کرده‌اند؛ به عبارت دیگر، به جای تجمیع همه خدمات در یک نقطه، زیست‌بوم‌های مختلفی در حوزه سلامت، مالیات، آموزش و سایر بخش‌ها طراحی کرده‌اند. ما نیز بیش از یک سال برای این طرح زمان صرف کردیم و از مشاوران توانمند داخلی و همچنین جوانان ایرانی فعال در مراکز معتبر خارج از کشور بهره گرفتیم. در نهایت چارچوب این طرح نهایی شد، در هیئت دولت به تصویب رسید و به وزارت ارتباطات ابلاغ شد. این موضوع با جدیت دنبال شده و اکنون ۷ زیست‌بوم آماده آغاز به کار هستند.

وی گفت: بر اساس ابلاغ رئیس‌جمهور به وزارت ارتباطات و با محوریت سازمان فناوری اطلاعات، این موضوع در حال پیگیری است.

وی افزود: در بررسی سیاست‌های کلی کشور نیز مشاهده کردیم که موضوعات به صورت خوشه‌ای دیده شده‌اند، نه به شکل جزیره‌ای و منفک از یکدیگر. به عنوان مثال، سیاست‌های کلی در حوزه صنعت، بهداشت و درمان و حوزه مالی هر یک به صورت یک مجموعه به‌هم‌پیوسته تعریف شده‌اند.

وزیر ارتباطات ادامه داد: بر همین اساس، امروز شاهد یک تغییر نگرش جدی در این حوزه هستیم و محور اصلی این تحول نیز بخش خصوصی است. در دولت و حاکمیت تلاش‌های زیادی در این زمینه انجام شده و سازمان اداری و استخدامی نیز همراهی خوبی داشته است، اما فاصله سطح پرداخت‌ها در بخش خصوصی و دولتی بسیار زیاد است و دولت امکان جبران این فاصله را ندارد.

وی گفت: به همین دلیل، محور این طرح بر شکل‌گیری اپراتورهای تخصصی ارائه خدمات استوار شده است؛ اپراتورهایی که با مشارکت بخش خصوصی فعالیت خواهند کرد. تجربه موفق این مدل را پیش از این در کشور داشته‌ایم. زمانی برای دریافت یک خط تلفن ثابت باید بیش از یک سال در نوبت می‌ماندیم اما با واگذاری امور به بخش خصوصی، شرایط تغییر کرد.

وی خاطرنشان کرد: قرار بود این زیست‌بوم‌ها پیش از عید به صورت رسمی فعالیت خود را آغاز کنند، اما به دلیل شرایط جنگ و برخی مسائل دیگر، این موضوع به تعویق افتاد. با این حال، همه مقدمات فراهم شده و این طرح آماده آغاز به کار است.