در قلمرو حیوانات نمونههای فراوانی از گونههایی وجود دارد که میتوانند بینایی خود را به طور کامل بازسازی کنند، اما متاسفانه انسانها جزو آنها نیستند.
مطالعه جدید نشان میدهد که پستانداران نیز بدون تواناییهای شگفتانگیز نیستند؛ سلولهای چشم موشها با افزایش انشعاب یا جوانه زدن، آسیبهای وارده را جبران میکنند. نکته جالب این مطالعه آن است که موشهای نر پس از آسیب، سریعتر و کاملتر از موشهای ماده بهبود مییابند. این موضوع با تجربه معمول زنان از علائم ضربه مغزی که طولانیتر از مردان است، همخوانی دارد.
میلیاردها نفر در سراسر جهان با نوعی اختلال بینایی روبرو هستند و میلیونها نفر با نزدیکبینی یا کوری کامل زندگی میکنند. با توجه به این تعداد شگفتانگیز از افرادی که حس اصلی خود را برای مسیریابی در جهان از دست دادهاند، دانشمندان مشتاقانه به دنبال روشهایی برای بازیابی بینایی انسان بودهاند. اما در حالی که سایر اعضای قلمرو حیوانات روشهای قابل توجهی برای بازسازی بینایی از خود نشان میدهند، پستانداران عمدتاً فاقد این قدرتهای ترمیمی هستند.
با این حال، ما ممکن است کاملاً بدون مزایای بیولوژیکی نباشیم و دانشمندان امیدوارند که با درک چگونگی بازیابی برخی سطوح بینایی توسط بدن ما پس از آسیب، بتوانند به درمانهایی برای بیماریهای مرتبط با بینایی دست یابند. در بدن انسان، معمولاً اینطور تصور میشود که نورونها پس از آسیب، دیگر بازسازی نمیشوند. اما این موضوع توضیح نمیدهد که چگونه افراد پس از آسیبهای شدید، بهبودی نسبی در تواناییهای خود از جمله بینایی پیدا میکنند. برای بررسی این موضوع، دانشمندان دانشگاه جانز هاپکینز در مریلند، آنچه را که بین اتصالات سلولها در سیستم بینایی و نورونهای مغز موشها پس از آسیب رخ میدهد، مورد مطالعه قرار دادند.
اگرچه نورونها دوباره رشد نکردند، اما محققان متوجه شدند که سلولهای بازمانده، انشعابات خود را افزایش دادند و اتصالات بیشتری را در مغز ایجاد کردند. در نهایت، این فرآیند انشعاب، که به آن «جوانهزنی» گفته میشود، منجر به تقریباً همان تعداد اتصالات قبل از آسیب شد. نتایج این مطالعه در فوریه ۲۰۲۶ در مجله JNeurosci منتشر شد.
نویسندگان در مقاله خود نوشتند:
سیستم عصبی مرکزی با پتانسیل ترمیمی محدود خود مشخص میشود، با این حال، نمونههای برجستهای از بهبودی عملکردی پس از آسیب در مدلهای حیوانی و انسانی، ظرفیت ترمیم آن را برجسته میکند. ما برای اولین بار، تحول تغییرات ساختاری و عملکردی در پایانههای میدان سیستم بینایی آسیبدیده را بررسی کردیم.
در حالی که موشهای مطالعه شده تا حدی بهبود یافتند، دانشمندان از دیدن اینکه بهبودی در بین جنسیتها یکسان نبود، شگفتزده شدند. موشهای نر تواناییهای بهبودی بیشتری از خود نشان دادند، در حالی که موشهای ماده در مقایسه، ترمیم کندتر و ناقصتری را تجربه کردند. اگرچه این کشف توضیح داده نشده است، اما این پدیده کاملاً غیرمنتظره نیست.
آتاناسیوس الکساندریس از دانشگاه جانز هاپکینز، نویسنده اصلی این مطالعه، در بیانیه مطبوعاتی خود گفت:
زنان علائم پایدارتری از ضربه مغزی یا آسیب مغزی نسبت به مردان تجربه میکنند. درک مکانیسم پشت جوانه زدن شاخهای که مشاهده کردیم و آنچه این مکانیسم را در مادهها به تأخیر میاندازد یا از آن جلوگیری میکند، میتواند در نهایت به استراتژیهایی برای ترویج بهبودی از آسیبهای تروماتیک یا سایر اشکال آسیب عصبی اشاره کند.
در حالی که بدن پستانداران استراتژیهای مؤثری برای ترمیم بینایی ارائه میدهد، دانشمندان در سراسر قلمرو حیوانات به دنبال روشهایی برای بازسازی چشم هستند. در اوت ۲۰۲۵، دانشمندان گزارش دادند که درباره عملکردهای ژنتیکی داخلی تواناییهای ترمیم چشم حلزون سیب تحقیق کردهاند و چند ماه قبل، تیمی دیگر با بهرهگیری از استراتژیهای تکاملی ماهی گورخری، توانستند ترمیم جزئی بینایی را در موشها انجام دهند.
در حال حاضر، انسانها فاقد روشهایی برای بازسازی کامل سلولها هستند که بتواند بینایی مورد نیاز ما را به طور کامل بازیابی کند. اما دانشمندان مشتاقانه به دنبال سرنخهایی برای کشف این راز بیولوژیکی هستند.
