روزه داری در ماه مبارک رمضان منظر علمی

روزه‌داری در ماه رمضان، علاوه بر بُعد معنوی و عبادی، از نگاه علم نیز تجربه‌ای قابل‌تحلیل است. مطالب علمی منتشرشده نشان می‌دهد در بسیاری از مطالعات، شاخص‌های استرس و اضطراب در طول این ماه کاهش یافته است.

ماه رمضان تجربه‌ای است که جسم و ذهن را هم‌زمان درگیر می‌کند. در سال‌های اخیر، هم‌زمان با گسترش پژوهش‌ها درباره روزه، نگاه علمی به سازوکارهای زیستی روزه‌داری نیز پررنگ‌تر شده است. یافته‌های منتشرشده از سوی مراکز پژوهشی معتبری مانند مدرسه پزشکی هاروارد و دانشگاه جان هاپکینز نشان می‌دهد محدودیت زمانی در دریافت غذا می‌تواند با بهبود حساسیت به انسولین، فعال‌شدن فرایندهای ترمیم سلولی مانند اتوفاژی و تقویت برخی شاخص‌های سلامت مغز همراه باشد.

مطالب علمی نمایه‌شده در پایگاه‌های وابسته به موسسه ملی سلامت نیز تأکید می‌کند که روزه‌داریِ منظم، در صورت رعایت اصول تغذیه و خواب، می‌تواند به بهبود برخی شاخص‌های متابولیک و حتی ارتقای خلق‌وخو کمک کند.

پژوهش‌های بالینی انجام‌شده درباره روزه‌داری در ماه رمضان نشان می‌دهد که این الگوی ناشتایی در بسیاری از افراد سالم می‌تواند با کاهش شاخص‌های اضطراب و استرس ادراک‌شده همراه باشد.

مطلب منتشرشده در پایگاه موسسه ملی سلامت گزارش می‌کند که در جمعیت‌های عمومی مسلمان، نمرات اضطراب و افسردگی خفیف در طول ماه رمضان در مقایسه با پیش از آن کاهش یافته است؛ این اثر به وضعیت خواب، تغذیه و شرایط فردی نیز وابسته است. این مطالعه که در پایان سال ۲۰۲۵ منتشر شده، داده‌های ۲۰ پژوهش مختلف را بررسی کرده و نتیجه‌گیری کرده است که:

• در حدود ۶۶٪ از مطالعات، سطح اضطراب در طول ماه رمضان کاهش یافته است.

• در حدود ۷۲٪ مطالعات، علائم افسردگی کاهش یافته و در حدود ۸۶٪، میزان استرس کمتر گزارش شده است.

این تحلیل با استفاده از معیارهای علمی معتبر انجام شده و تأثیرات مثبت روزه‌داری بر شاخص‌های روانی را نشان می‌دهد.

متاآنالیز منتشرشده در پایگاه PubMed Central، داده‌های چندین مطالعه انسانی درباره اثر روزه‌داری بر استرس، اضطراب و افسردگی را تجمیع و تحلیل کرده است. نتایج این تحلیل نشان می‌دهد در بخش قابل توجهی از مطالعات، نمرات اضطراب و افسردگی پس از دوره‌های روزه‌داری نسبت به پیش از آن کاهش یافته و شاخص‌های استرس نیز بهبود پیدا کرده‌اند؛ پژوهشگران تأکید می‌کنند شدت این اثرات بسته به وضعیت سلامت فرد، مدت روزه و کیفیت خواب متفاوت است.

در پژوهش‌های فردی انجام‌شده در ماه رمضان، نتایج مشابهی مشاهده شد. مطالعه منتشرشده در The Egyptian Journal of Neurology, Psychiatry and Neurosurgery نشان داد که نمرات اضطراب و افسردگی شرکت‌کنندگان پس از ماه رمضان نسبت به قبل از آن به‌طور معناداری کاهش یافته است، که نشان‌دهنده اثر مثبت روزه‌داری بر خلق‌وخو و سلامت روان است. هم‌زمان، یافته‌های بیوشیمیایی گروهی از روزه‌داران نشان داد که سطح فاکتور نوروتروفیک وابسته به مغز ، که نقش مهمی در انعطاف‌پذیری عصبی و بهبود عملکرد شناختی دارد، در طول روزه‌داری افزایش یافته است. این داده‌ها حاکی از آن است که روزه‌داری نه تنها از نظر روان‌شناختی بلکه از نظر زیستی نیز می‌تواند سلامت مغز و روان را تقویت کند.

ژوهش‌های علمی نشان می‌دهد که بعد معنوی و تجربه دینی در ماه رمضان می‌تواند به عنوان یک عامل مهم در تقویت سلامت روان و تاب‌آوری ذهنی عمل کند. مرور نظام‌مند مطالعات روان‌شناسی نشان داده است که معنویت و باورهای دینی با بهبود سلامت روان، افزایش رضایت از زندگی و کاهش علائم اضطراب و افسردگی مرتبط هستند، به‌گونه‌ای که اهمیت دادن به باورها و اعمال دینی با نمرات بهتر سلامت روانی و تاب‌آوری در افراد همبستگی دارد.

همچنین مطالعه ای که در مجله هلث نشان می‌دهد افرادی که در طول ماه رمضان علاوه بر روزه‌داری عمیق‌تر در مناسک جمعی، دعا و انس به معنویت شرکت می‌کنند، احساس کنترل بیشتر بر زندگی، هدفمندتر بودن و خوش‌بینی افزوده را گزارش کرده‌اند، که این عوامل همگی با بهبود روانی همراه بوده است.

علاوه بر این، مرور یافته های علمی در زمینه معنویت اسلامی نیز تأکید دارد که ابعاد معنوی زندگی دینی از جمله احساس اتصال به خداوند، حمایت اجتماعی مذهبی و مشارکت در مناسک دینی می‌تواند به مدیریت استرس و افزایش تاب‌آوری روانی کمک کند.

بنابراین یافته‌های علمی منتشرشده در سال‌های اخیر نشان می‌دهد روزه‌داری در ماه رمضان، در کنار بُعد عبادی و معنوی، می‌تواند از منظر زیست‌پزشکی و روان‌شناختی نیز آثار قابل توجهی داشته باشد. مرورهای نظام‌مند نمایه‌شده در پایگاه‌های وابسته به موسسه مل سلامت از کاهش معنادار شاخص‌های اضطراب و استرس در بسیاری از مطالعات خبر می‌دهند. هم‌زمان، داده‌های بیوشیمیایی نشان داده‌اند که در طول روزه‌داری سطح فاکتورهایی مانند BDNF که با انعطاف‌پذیری عصبی و بهبود خلق‌وخو مرتبط است افزایش می‌یابد.

در کنار این شواهد زیستی، پژوهش‌های حوزه معنویت و سلامت روان حاکی از آن است که مشارکت در عبادت‌های جمعی، تقویت حس معنا و افزایش پیوند اجتماعی در ماه رمضان می‌تواند تاب‌آوری روانی را ارتقا دهد و احساس رضایت و آرامش درونی را تقویت کند.

مجموع این داده‌ها نشان می‌دهد رمضان تنها یک سنت عبادی تاریخی نیست، بلکه تجربه‌ای است که علم امروز نیز می‌تواند آثار مثبت آن بر بدن و روان انسان را توضیح دهد.